Gợi dẫn trước văn bản đọc
Phải chăng giá trị của nghệ
thuật là ở chỗ nó có ích cho đời sống?
Trả lời:
- Nghệ thuật không thể tách rời cuộc sống. Một tác phẩm nghệ thuật sẽ trở nên vô nghĩa nếu nếu tách rời đời sống của con người . Giá trị đích thực của nó nằm ở cách thể hiện thông điệp và tư tưởng về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống, giữa lý tưởng và lợi ích thực tiễn của cộng đồng.
Đọc văn bản
1. Lời thoại và hành động thể hiện
thái độ gì của các nhân vật?
Trả lời:
- Các nhân vật thể hiện sự bàng hoàng và kinh ngạc tột độ khi hay người dân và phản quân đang nổi lên khi việc xây dựng Cửu Trùng Đài gây ra cảnh đói kém, lầm than, khiến người dân căm phẫn và muốn giết Vũ Như Tô.
2. Tình huống kịch được miêu
tả trong lớp I là gì?
Trả lời:
- Mâu thuẫn bùng nổ bởi sự xa xỉ tột cùng của nhà vua, vì xây dựng Cửu Trùng Đài mà dân gian đói kém, công khố hao hụt. Với người dân, công trình ấy không phải là kỳ quan, mà là gánh nặng.
3. Bối cảnh nào được tái hiện
thông qua các chỉ dẫn sân khấu?
Trả lời:
- Không gian hỗn loạn, tiếng trống trận và phản quân cùng người dân nổi dậy ầm ầm kéo đến, tạo ra sự bất an tột độ cho những người đang bị bủa vây bên trong.
4. Chú ý thái độ của Vũ Như Tô,
Đan Thiềm khi Nguyễn Vũ xuất hiện.
Trả lời:
- Vũ Như Tô: Vẫn giữ sự bình tĩnh, tự tin vào sự quang minh chính đại của bản thân, tin bản thân mình không làm gì sai nên không cần trốn chạy.
- Đan Thiềm: tỏ ra lo lắng, thúc giục Vũ Như Tô lánh nạn để bảo toàn mạng sống.
5. Sự kiện nào được miêu tả trong
lớp III?
Trả lời:
- Sự kiện được miêu tả
trong lớp III: Trịnh Duy Sản làm phản, cái chết của Hoàng Thượng và Nguyễn Vũ.
6. Sự kiện nào được miêu tả trong
lớp IV.
Trả lời:
- Sự kiện được miêu tả trong lớp IV: Tình thế càng thêm nguy cấp, được tin vua chết, Nguyễn Hoằng Dụ đốt phá kinh thành khiến lực lượng thợ xây đài gần như tan rã, kẻ theo phe phản nghịch, người bỏ chạy trong đống hoang tàn.
7. Chú ý khác biệt trong hành
động, thái độ của các nhân vật trong tình thế nguy ngập.
Trả lời:
- Vũ Như Tô: giữ thái độ bình tĩnh, kiên định với lý tưởng của mình đến cùng, chỉ nghĩ đến Cửu Trùng Đài, không tin rằng nó bị phá.
- Lũ thái giám: hèn nhát, tìm lối thoát thân.
8. Chú ý thái độ của Vũ Như Tô và
Đan Thiềm.
Trả lời:
- Vũ Như Tô: bình tĩnh,
khẳng định bản thân mình quang minh chính đại, không làm gì sai để phải bỏ
chạy.
- Đan Thiềm: một lòng
cầu xin ông mau trốn đi
9. Chú ý hành động của đám cung nữ
và quân nổi loạn.
Trả lời:
- Đám cung nữ: hèn nhát, quỳ lạy van xin, đổ mọi tội lỗi cho Đan Thiềm.
- Quân khởi loạn: hùng
hổ xông vào, hùng hổ, độc ác, quyết giết chết lũ cung nữ
10. Hành động, lời thoại của
Vũ Như Tô và Đan Thiềm thể hiện thái độ gì của nhân vật?
Trả lời:
- Vũ Như Tô: Không sợ
chết, không chịu khuất phục trước quân nổi loạn.
- Đan Thiềm: Quỳ lạy, van xinh Ngô Hạch tha chết cho Vũ Như Tô.
11. Chú ý sự đối lập trong lời
thoại, hành động của Vũ Như Tô và đám quân sĩ.
Trả lời:
- Đứng trước quân sĩ, Vũ Như Tô vẫn khẳng định công trình của mình là để làm đẹp cho đất nước. Trong khi đám quân sĩ mỉa mai, gieo vào lòng ông nỗi hoài nghi cay đắng.
12. Chú ý thái độ của Vũ Như Tô khi
biết Cửu Trùng Đài bị đốt cháy.
Trả lời:
Yêu cầu sau khi đọc
Câu hỏi 1 SGK Ngữ văn 11 (trang 141): Tóm tắt các sự kiện chính trong
đoạn trích. Bạn có nhận xét gì về diễn biến của các sự kiện?
Trả lời:
- Đan Thiềm thúc giục Vũ Như Tô trốn chạy khi biết tin quân phản loạn đang tiến vào kinh thành để phá Cửu Trùng Đài.
- Nguyễn Vũ xuất hiện và quyết định tự tử sau khi biết tin vua đã chết, quân nội gián tìm đường tháo chạy.
- Quân lính xông vào, đòi giết cung nữ, Vũ Như Tô, Đan Thiềm xin phản quân tha cho Vũ Như Tô nhưng bị chúng thô bạo lôi ra ngoài.
- Khi nghe tin Cửu Trùng Đài bị phá hủy, Vũ Như Tô đau đớn muốn tìm gặp thủ lĩnh phản quân để phân bua về tâm huyết của mình.
- Sau khi đối diện với sự thật và thấu hiểu cơ sự, Vũ Như Tô hiểu ra cơ sự và xin đến pháp trường để nhận cái chết.
→ Diễn biến của các sự kiện nối tiếp nhau với nhịp độ dồn dập, quyết liệt, phản ánh chân thực bản chất tính cách của từng nhân vật trong tình thế nguy nan.
Câu hỏi 2 SGK Ngữ văn 11 (trang 141): Tình huống kịch được miêu tả
trong đoạn trích là gì? Trước tình huống đó, mỗi nhân vật đã có những phản ứng,
hành động như thế nào? Những phản ứng, hành động đó thể hiện đặc điểm tính cách
gì của nhân vật?
Trả lời:
- Tình huống kịch:
+ Mâu thuẫn gay gắt giữa tầng lớp cầm quyền và nhân dân lao động bị đẩy lên cao trào. Phe phản nghịch, đứng đầu là Quận công Trịnh Duy Sản đã lợi dụng tình hình lúc bấy giờ đứng lên khởi nghĩa, nổi loạn giết vua Lê Tương Dực, Vũ Như Tô, Đan Thiềm...Còn lôi kéo cả binh lính, dân chúng và chính người thợ xây đài nổi dậy đốt Đài Cửu Trùng đang xây dở.
- Phản ứng, hành động của các nhân vật:
+ Đan Thiềm: vội vàng,
khẩn trương giục Vũ Như Tô bỏ chạy vì nàng lo lắng cho tính mạng của người tài.
+ Vũ Như Tô: bình tĩnh,
khẳng định bản thân mình quang minh chính đại, không làm gì sai để phải bỏ
chạy.
→ Phản ứng của từng nhân vật lột tả bản chất:
+ Vũ Như Tô thẳng thắn nhưng mù quáng trước thực tại.
+ Đan Thiềm trân trọng tài năng một cách đầy bao dung.
+ Đám thái giám và cung nữ lộ rõ sự hèn nhát, đê hèn.
Câu hỏi 3 SGK Ngữ văn 11 (trang 141): Xung đột chính trong đoạn trích
là gì? Dựa vào đâu bạn nhận ra xung đột đó?
Trả lời:
- Xung đột bao trùm lên đoạn trích là sự mâu thuẫn nảy lửa giữa hai tầng lớp đối lập: Một bên là đại diện cho khát vọng sáng tạo nghệ thuật thuần túy ( Vũ Như Tô và Đan Thiềm), một bên là nỗi khốn cùng, uất hận của tầng lớp lao động bị áp bức ((quần chúng nhân dân và những người thợ phu phen).
=> Dựa vào ngôn ngữ,
hành động của các nhân vật để xác định xung đột của kịch.
+ Về ngôn ngữ: Lời lẽ say sưa, bay bổng về cái đẹp của Vũ Như Tô hoàn toàn lạc lõng trước sự mỉa mai đầy cay độc của đám quân nổi loạn, khiến ông nhận ra cái lý tưởng của mình lại kéo theo nhiều hệ lụy.
+ Về hành động: Khi Đan Thiềm khẩn khoản cầu xin Vũ Như Tô chạy trốn, ông lại kiên quyết bám víu lấy giấc mơ Cửu Trùng Đài như bám víu lấy sự sống của chính mình.
Câu hỏi 4 SGK Ngữ văn 11 (trang 141): Phân tích diễn biến tâm trạng
của Vũ Như Tô được thể hiện trong đoạn trích (dựa vào các lời thoại và hành
động của nhân vật).
Trả lời:
- Từ một người nghệ sĩ say mê sáng tạo, Vũ Như Tô dần trở thành tội đồ trong mắt quần chúng. Ông vừa là nạn nhân của thời đại, vừa là kẻ lầm lạc vì quá xa rời thực tế. Từ chỗ khước từ xây đài cho hôn quân, ông dần chìm đắm vào giấc mộng nghệ thuật đến quên đi thực tại đau thương của dân chúng. Chỉ khi chứng kiến cảnh đài bị đốt, ông mới bàng hoàng vỡ mộng, ông không chỉ đau xót cho một công trình mà còn tan nát vì nhận ra giấc mộng lớn lao của mình đã trở thành công cụ của tội ác.
Câu hỏi 5 SGK Ngữ văn 11 (trang 141): Hình tượng Cửu Trùng Đài trong
vở kịch có ý nghĩa gì? Bạn có suy nghĩ gì về những phản ứng khác nhau của các
nhân vật khi Cửu Trùng Đài bị đốt cháy?
Trả lời:
* Ý nghĩa hình tượng Cửu
Trùng Đài:
- Với Vũ Như Tô và Đan Thiềm: Cửu Trùng Đài là công trình kiến trúc trong mơ ước, cái đẹp vĩnh cửu.
- Với nhà vua và triều đình: Là biểu tượng xa hoa, thối nát.
- Với quần chúng nhân dân: Là gánh nặng xương máu, nợ nần.
- Với chính nó: là biểu tượng cho sự xung đột giữa cái đẹp lý tưởng và cái thiện thực tế.
* Khi Cửu Trùng Đài bị đốt cháy, Vũ Như Tô đau đớn kinh hoàng nhận ra sự vỡ mộng lớn. Tiếng "rú" lên kinh hoàng chính là khoảnh khắc vỡ mộng tột cùng, khi ông bàng hoàng nhận ra toàn bộ tâm huyết của đời mình đã trở thành tro bụi. Còn về phía nhân dân, họ vui mừng khi Cửu Trùng Đài bị cháy. Với họ, ngọn lửa đó lại là niềm hoan hỉ, là sự giải thoát, đồng nghĩa với việc xiềng xích của sự áp bức được xóa bỏ, là sự đền đáp cho những tủi nhục và mất mát mà họ phải gánh chịu bấy lâu nay.
Câu hỏi 6 SGK Ngữ văn 11 (trang 141): Vở kịch gợi cho bạn suy
nghĩ gì về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống, giữa lí tưởng và thực tế,
giữa cá nhân và lịch sử?
Trả lời:
- Qua văn bản, tác giả muốn gửi gắm một thông điệp ý nghĩa về việc cân bằng giữa khát vọng cá nhân và lợi ích cộng đồng. Một tác phẩm nghệ thuật không thể được xây dựng trên sự đau thương, mọi sáng tạo cần được đặt trên lợi ích thiết thực của con người.
Câu hỏi 7 SGK Ngữ văn 11 (trang 141): Trong lời đề tựa kịch Vũ Như
Tô, Nguyễn Huy Tưởng viết:
“Than ôi! Như Tô phải hay những
kẻ giết Như Tô phải? Ta chẳng biết.
Cầm bút chẳng qua cùng một bệnh
với Đan Thiềm.”
Lời đề tựa này cho thấy
thái độ gì của tác giả đối với các nhân vật? Thái độ đó được biểu hiện như thế
nào qua văn bản Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài?
Trả lời:
- Lời đề tựa "ta chẳng biết" của Nguyễn Huy Tưởng đã đặt ra một câu hỏi không lời giải đáp, cho thấy nỗi băn khoăn của chính tác giả trước mâu thuẫn giữa nghệ thuật và đời sống. Ông không phủ nhận khát vọng nghệ thuật của Vũ Như Tô, nhưng cũng không thể đứng về phía hành động tàn bạo của quân nổi loạn. Sự lưỡng lự này chính là chiều sâu nhân văn khiến vở kịch không bao giờ cũ.
Kết nối đọc – viết
Theo bạn, vấn đề xã hội
nào được đề cập trong đoạn trích? Viết một đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày
suy nghĩ của bạn về vấn đề đó.
Đoạn văn tham khảo
Đoạn trích Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài và bi kịch của Vũ Như Tô là lời cảnh tỉnh sâu sắc về giá trị và ý nghĩa của những ước mơ chân chính. Ước mơ sáng tạo là điều đáng quý, là động lực để con người cống hiến, khẳng định bản thân và góp phần làm cho xã hội, đất nước ngày càng phát triển. Tuy nhiên, nếu một ước mơ cho dù có cao đẹp đến đâu nhưng lại tách rời thực tiễn, thậm chí chà đạp lên hạnh phúc người khác thì đó chính là bi kịch. Vũ Như Tô đã sai khi quá say mê với "mộng lớn" mà quên đi tiếng nói của thực tại. Một ước mơ chân chính luôn phải bắt đầu từ lòng nhân ái. Những người sống không hoài bão thì thật đáng buồn, nhưng những người theo đuổi lý tưởng mà quên đi thực tế phũ phàng lại càng đáng suy ngẫm. Do đó, ước mơ không chỉ đòi hỏi sự nhiệt huyết, tài năng mà còn cần sự tỉnh táo và trách nhiệm. Chỉ khi gắn liền khát vọng cá nhân với lợi ích chung, ước mơ mới thực sự tỏa sáng và bền vững, trở thành giá trị thực sự cho đất nước và cộng đồng.
---------------------------------------
Trên đây là phần hướng dẫn Soạn bài Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài Ngữ văn 11 giúp bạn hiểu rõ hơn về giá trị nội dung và nghệ thuật của bài học. Hy vọng rằng những kiến thức này sẽ là nguồn tài liệu hữu ích đồng hành cùng bạn trong quá trình ôn tập và nâng cao kết quả học tập môn Ngữ văn. Nếu bạn cần tham khảo thêm các bài soạn chi tiết hoặc phân tích chuyên sâu cho các văn bản khác trong chương trình, hãy khám phá ngay kho tài liệu dưới đây nhé."