Gợi dẫn trước văn bản đọc
Hãy hình dung những trở ngại
tinh thần mà một người độc hành trên đường lạnh vắng có thể phải đối diện. Theo
bạn, để vượt qua những trở ngại đó, người ta có thể làm gì?
Trả lời:
- Sự mệt mỏi, cảm giác cô đơn, và nỗi buồn tủi là những điều mà một người độc hành trên đường lạnh vắng có thể phải đối diện. Để vượt qua những trở ngại đó, người ta có thể tìm đến những người bạn tâm giao, tự động viên bản thân vượt qua ngày tháng cô đơn và tìm ra mục tiêu sống của chính mình.
Đọc văn bản
1. Lưu ý: Mỗi hình ảnh, âm thanh
trong bài thơ vừa nhấn mạnh nỗi buồn, vừa thể hiện hoạt động không ngừng cố
gắng vượt qua trở ngại.
Trả lời:
- Hình ảnh: làn sương gợn sóng, ánh
trăng, cánh đồng, đường mùa đông, cỗ xe tam mã, không một mái lều, ánh lửa,
tuyết trắng và rừng, cột dài.
- Âm thanh: nhạc ngựa, bài ca,…
2. Giữa ngoại cảnh và những hình
ảnh xuất hiện trong tâm tưởng có sự tương phản như thế nào?
Trả lời:
- Ngoại cảnh: Bức tranh phong cảnh
Nga đặc sắc với vẻ đẹp lạ lùng, hoang sơ của mùa Đông nước Nga
- Hình ảnh: Hiu quạnh, mênh mông, đêm đông lạnh lẽo.
=> Ngoại cảnh là phong cảnh nước Nga tươi đẹp, đối lập với hình ảnh bên trong tâm tưởng là lòng người cô đơn, buồn tẻ cùng với mùa đông lãnh lẽo.
3. Lời than “Ôi buồn đau, ôi cô
lẻ” kết nối tâm tưởng nhân vật trữ tình với ai? Ở đâu?
Trả lời:
- Với người mình yêu, có lẽ lời than “Ôi buồn đau, ôi cô lẻ…” đã kết nối tâm tưởng nhân vật trữ tình. Tại nơi đô thị phồn hoa, nàng vẫn đang sống trong nhung lụa những tháng ngày hạnh phúc. Nỗi nhớ người thân yêu, nhớ quê hương thường trực trong tâm trí tác giả tại nơi đày ải đã được thấy qua đó.
4. Những hình tượng thơ đã
xuất hiện trong bài được điểm lại như thế nào?
Trả lời:
- Những hình tượng thơ đã xuất hiện
trong bài thơ được điểm lại theo thứ tự ngược lại. Nếu làn sương là hình ảnh mở đầu thì tác giả đã đặt làn sương ở cuối. Phải chăng đây là dụng ý nghệ thuật của tác giả, ngủ quên trong tâm trạng trĩu nặng, buông xuôi mọi suy nghĩ, khiến người đọc phần nào hiểu được tấm lòng và nỗi cô đơn của nhân vật trữ tình, không khỏi xót xa.
Yêu cầu sau khi đọc
Câu hỏi 1 SGK Ngữ văn (trang 64): Nhan đề bài thơ Con đường
mùa đông gợi cho bạn nhưng liên tưởng gì?
Trả lời:
- Nhan đề Con đường mùa đông gợi liên tưởng về hình ảnh đường lạnh lẽo, không khí u buồn, ảm đạm, không người qua lại.
Câu hỏi 2 SGK Ngữ văn (trang 64): Những hình ảnh (“trăng”, “cột
sọc chỉ đường”) và âm thanh (“tiếng lục lạc”, “kim đồng hồ kêu tích tắc”) trong
bài thơ đã diễn tả mâu thuẫn giữa nỗi buồn với ý thức vận động vượt qua trở
ngại của nhân vật trữ tình trên con đường mùa đông như thế nào?
Trả lời:
- Những hình ảnh (”trăng”, “cột sọc
chỉ đường") và âm thanh (“tiếng lục lạc", "kim đồng hồ kêu tích
tác") trong bài thơ hiện lên với một trạng thái buồn rầu, thấm đượm tâm
trạng của nhân vật trữ tình. Thế nhưng, ta đều bắt gặp ở mỗi sự vật sự gắng gượng, cố gắng xốc lại tinh thần của tác giả qua những từ mang ý nghĩa tích cực:
+ cột sọc chỉ đường – chào ta, kim đồng hồ tích tắc – xua lũ người tẻ nhạt…
- Một bên là sự gắng gượng, xốc lại tinh thần như lời tự an ủi tác giả dành cho mình, một bên là nỗi buồn cô đơn, tẻ nhạt, nhớ nhà, nhớ quê hương cho thấy nội tâm của nhân vật trữ tình đang đấu tranh mạnh mẽ. Qua đó, ta thấy được một con người đa sầu, đa cảm, luôn đấu tranh để giữ vững nội tâm của mình trước hoàn cảnh tù đày khổ đau.
Câu hỏi 3 SGK Ngữ văn (trang 64): Xác
định những hình ảnh, hoạt động tương phản trong khổ thơ thứ 4. Nhân vật trữ
tình xuất hiện ở khổ thơ này có còn chìm trong cảnh vật u buồn nữa không? Vì
sao?
Trả lời:
- Những hình ảnh, hoạt động tương
phản trong khổ 4:
+ Hình ảnh: mái lều – rừng, lửa – tuyết
+ Hoạt động: sừng sững chào ta
- Nhân vật trữ tình xuất hiện ở khổ thơ này đang chìm trong cảnh thiên nhiên nước Nga. Cảnh vật nơi đây rất cô quạnh. Những cột cây số hữu hình mà vô cảm ngược chiều chạy tới, chiếc xe tam mã, người lữ hành... như đang bị bao vây bởi “rừng sâu và tuyết”. Không gian càng trải rộng thêm ra, con đường mùa đông được kéo dài tưởng như vô tận. Màu trắng của tuyết, màu đen sẫm của rừng bao phủ cảnh vật.
Câu hỏi 4 SGK Ngữ văn (trang 64): Xác
định không gian, thời gian tâm tưởng của nhân vật trữ tình trong hai khổ thơ 5
- 6. Hãy hình dung nhân vật trữ tình được tận hưởng những gì và tiếp tục đấu
tranh với nỗi buồn ra sao.
Trả lời:
- Không gian: bên lò lửa đỏ
- Thời gian: ngày mai, đêm đông
→ Cuộc đấu tranh nội tâm đã đưa tác giả về với những tháng ngày hạnh phúc, nơi ông được sống bên người mình yêu, được ngắm người con gái ấy và trò chuyện. Đó chính là khát khao cháy bỏng, niềm hạnh phúc mà tác giả muốn có được. Nhưng nỗi buồn ấy lai bao trùm lấy tâm trạng của nhân vật khi nhìn vào hiện thực phũ phàng, bởi ông biết những ngày tháng đấy đã qua đi và không thể trở lại.
Câu hỏi 5 SGK Ngữ văn (trang 64): “xe tam mã”, “bài ca của người
xà ích”, “mái lều, ánh lửa”, “Nhi-na” có ý nghĩa tinh thần thế nào đối với hành
trình của nhân vật trữ tình trên “con đường mùa đông”?
Trả lời:
- Những hình tượng “xe tam mã”, “bài
ca của người xà ích”, “mái lều, ánh lửa”, “Nhi-na” như những điểm tựa nâng đỡ tâm hồn người lữ khách trong đêm trăng mờ sương trên con đường mùa đông tuyết trắng.
+ Hình ảnh “xe tam mã”, “bài ca của người xà
ích” gợi lên những nét thân thiết, quen thuộc với tâm hồn Nga. Làm dấy lên
trong lòng lữ khách một nỗi buồn dịu ngọt.
+ Hình ảnh “mái lều, ánh lửa” gợi mái ấm hạnh
phúc gia đình.
+ Nhà thơ nhắc đến tên người yêu để cố xua đi
một phần nào nỗi buồn, nỗi cô đơn.
Câu hỏi 6 SGK Ngữ văn (trang 64): Nêu nhận xét về những hình
tượng thơ được điểm lại trong khổ thơ cuối. Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn về
cách lấy lại cảm giác bình yên trên những “con đường mùa đông” trong cuộc đời.
Trả lời:
- Trong khổ thơ cuối, ta như được nhìn lại những hình tượng quen thuộc: Nhi-na, là bác xà ích, là nhạc ngựa và làn sương lạnh giá, đó là những hình ảnh đã xuất hiện trong những khổ thơ trên. Mỗi hình tượng khi trở lại đều mang một màu sắc khác, một tâm trạng mới. Qua đó thấy được cách thi sĩ tìm lại sự bình yên thật độc đáo và đầy cảm hứng.
Câu hỏi 7 SGK Ngữ văn (trang 64): Bạn có nhận xét gì về cấu
tứ của bài thơ? Hãy liên hệ với một bài thơ khác có kiểu cấu tứ này mà bạn
biết.
Trả lời:
- Cấu tứ của bài thơ rất độc đáo. Chủ đề xoay quanh tâm trạng nhân vật chữ tình với cách sắp xếp, chọn lọc ý tài tình. Tâm trạng đi từ buồn chán, tẻ nhạt. Đến cuối bài thơ, vẫn là những sự vật ấy nhưng trạng thái đã khác, càng buồn hơn nhưng trong đó vẫn ẩn chứa một niềm hy vọng mong manh về một ngày sẽ trở về.
- Một số bài thơ khác có cấu tứ như trên: Đoàn thuyền đánh cá – Huy Cận; Màu tím hoa sim – Hữu Loan.
Kết nối đọc - viết
Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ)
về một hình ảnh mang ý nghĩa tượng trưng mà bạn cho là đặc sắc nhất trong bài
thơ Con đường mùa đông.
Đoạn văn tham khảo
Trong “Con đường mùa đông”, nhà thơ trữ tình Puskin đã khắc họa ấn tượng sâu sắc về thiên nhiên mùa đông nước Nga cùng nỗi cô đơn của lữ khách. Trên con đường ấy, cảnh vật vắng lặng, bao la và buồn man mác, một đêm đông lạnh từ ánh trăng mờ, làn sương đến cánh đồng xa, không gian trải dài vô tận. Không gian đó, ngoài màu sắc, đường nét, hình ảnh còn có cả khúc nhạc du dương, dịu êm: khúc hát dân ca của người xà ích, tiếng lục lạc đơn điệu buồn tẻ. Tất cả những chi tiết ấy làm dấy lên trong lòng lữ khách nỗi buồn dịu ngọt. Không cần đến những màu sắc rực rỡ, thiên nhiên trong bài thơ đẹp đến mức chân thực, trong trẻo, gần gũi, sống động và đậm chất “Nga” qua sự chọn lọc tinh tế, cho thấy tâm hồn quê hương thấm đẫm trong từng câu thơ.
---------------------------------------