Gợi dẫn trước văn bản
đọc
Gợi dẫn 1 SGK Ngữ văn 12 (trang 56): Theo trải nghiệm của bạn, một
nỗi nhớ thường được khởi đầu và phát triển như thế nào?
Trả lời:
- Theo trải nghiệm của em, nỗi nhớ không tự nhiên mà có. Nó bắt nguồn từ sự trân trọng, yêu quý, ấn tượng về một điều gì hoặc một ai đó mà ta dành cho họ rất nhiều tình cảm. Chính từ sự gắn kết tình cảm đó, nỗi nhớ bắt đầu hình thành và thôi thúc mong muốn được gặp họ như để “thỏa nỗi nhớ mong”. Theo thời gian, nỗi nhớ phát triển khi tình cảm ấy ngày càng lớn. Khi ấy, mọi hoạt động hay suy nghĩ của ta đều hướng về người đó. Để rồi khi gặp lại, cảm xúc sẽ dâng trào, điều đó được biểu hiện rõ nét qua cử chỉ, ánh mắt và thần thái khi chúng ta đối diện với những gì mình hằng nhớ mong.
Gợi dẫn 2 SGK Ngữ văn 12 (trang 56): Hãy tưởng tượng về cách bạn mở đầu một sáng tác ngôn từ có nội dung thể hiện nỗi nhớ của bản thân. Điều gì sẽ được nói đến trước hết? Vì sao?
Trả lời:
- Nếu bắt đầu viết về nỗi nhớ của chính mình, điều được nhắc đến trước hết chắc hẳn là đối tượng của nỗi nhớ. Việc đề cập tới đối tượng của nỗi nhớ ngay tại phần mở đầu giúp người đọc dễ dàng hình dung và ấn tượng với nỗi nhớ được đề cập tới trong sáng tác, từ đó tạo nền tảng vững chắc để người tiếp nhận thấu hiểu sâu sắc hơn những cung bậc cảm xúc, tâm tư mà người viết muốn truyền tải.
Đọc văn bản
1. Tiếng hò có mối quan hệ như
thế nào với nỗi nhớ?
Trả lời:
- Tiếng hò chính là nguồn cơn khơi gợi nỗi nhớ trong lòng tác giả. Việc tiếng hò được điệp lại nhiều lần tạo nên sợi dây kết nối giữa hiện tại và ký ức, đánh thức những hình ảnh thân thương của xứ Huế, tuổi thơ hoặc những kỷ niệm đẹp đã qua. Đồng thời, tiếng hò còn là biểu tượng của sự thân thuộc, của những giây phút gắn bó khiến người thi sĩ chẳng thể nào quên, từ đó tạo nên mạch cảm xúc vừa chân thực vừa đầy sức gợi cảm.
2. Các hình ảnh hiện lên ở đây có
đặc điểm gì?
Trả lời:
- Các hình ảnh: cồn thơm, ruồng tre,
ô mạ xanh mơn mởn, nương khoai ngọt sắn bùi, chiều sương phủ bãi đồng, xóm
làng, con đường thân thuộc, xóm nhà tranh,…đều là những nét vẽ mộc mạc, gần gũi. Chúng hiện lên trong nỗi nhớ của tác giả như những mảnh ghép giản dị nhưng đầy sức sống của bức tranh đồng quê Việt Nam.
3. So với khổ thơ thứ nhất, khổ
thơ này có điểm gì giống và khác?
Trả lời:
- Dù cùng cấu trúc "Gì sâu bằng...!" và số lượng câu thơ, song hai khổ thơ có sự khác biệt rõ rệt về cường độ cảm xúc. Nếu khổ thơ thứ nhất, tác giả mới chỉ gợi ra nỗi nhớ một cách bao quát, chung chung thì khổ thứ tư, nỗi nhớ được gắn liền với những "trưa hiu quạnh" và thán từ “ôi” đầy ám ảnh. Điều này thể hiện nỗi nhớ đã lên đến đỉnh điểm của sự da diết, quằn quại trong tâm hồn tác giả.
4. Hãy tưởng tượng về hình ảnh
“bàn tay … vãi giống tung trời”.
Trả lời:
- Hình ảnh “bàn tay … vãi giống tung trời” biểu tượng cho sự cần cù, hồn hậu của người nông dân. Những bàn tay ấy không chỉ gieo hạt giống xuống tầng đất, mà còn gieo vào đời những giá trị nhân văn và tinh túy yêu thương của lòng người.
5. Đối tượng được gọi là “hồn
thân” ở đây gồm những ai?
Trả lời:
- "Hồn thân" là cách gọi đầy yêu thương dành cho những người anh hùng nông dân, những người mẹ, những con người hiền lành, thật thà, chất phác, hồn hậu đã hy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc. Việc sử dụng từ ngữ này là sự tri ân cao đẹp của nhà văn như một cách gọi thân thương giúp xoa dịu nỗi đau buồn. Khẳng định rằng dù họ đã ra đi nhưng “hồn” của họ vẫn còn mãi trong tim những người ở lại.
6. “Tôi” ở khổ thơ này có sự phát
triển như thế nào so với “tôi” ở khổ thơ trên?
Trả lời:
- “Tôi” ở khổ thơ trên là hình ảnh tác giả trong những ngày lang thang đi tìm chân lý, tìm kiếm lý tưởng sống cho đời mình. Đến khổ thơ sau, đó là cái "tôi" đã tìm được lẽ sống, được chiếu sáng và dẫn lối bởi ánh mặt trời của lý tưởng cách mạng.
7. Hình ảnh “cánh chim buồn nhớ
gió mây” biểu đạt cảm xúc gì của nhân vật trữ tình?
Trả lời:
- Hình ảnh “cánh chim buồn nhớ gió mây” biểu đạt khát vọng tự do mãnh liệt của một chiến sĩ đang trong cảnh ngục tù. Nỗi nhớ quê hương, đồng chí, đồng bào lúc này được đẩy lên cao độ, ví như cánh chim khao khát bay cao, bay xa để đón nhận lý tưởng cao đẹp của cuộc đời.
Yêu cầu sau khi đọc
Câu hỏi 1 SGK Ngữ văn 12 (trang 58): Theo bạn nhan đề “Nhớ đồng”
đã bao quát được toàn bộ nội dung cảm xúc của bài thơ hay chưa? Vì sao? Nên
hiểu như thế nào về nghĩa của từ “đồng” trong nhan đề?
Trả lời:
- Nhan đề “Nhớ đồng” đã bao quát toàn bộ nội dung cảm xúc của bài thơ. - Từ “đồng” trong tác phẩm vừa là đồng quê thân thuộc, vừa là đồng bào, đồng chí gắn bó. Tác phẩm không chỉ là tiếng lòng của người chiến sĩ nhớ về quê hương, mà còn là nỗi lòng khao khát được cống hiến vì đồng bào, vì tổ quốc.
Câu hỏi 2 SGK Ngữ văn 12 (trang 58): Bạn có nhận xét gì về đặc điểm
hình thức và nội dung trong các khổ thơ 1, 4, 7, 13 trong văn bản? Các khổ thơ
này được phân bố theo “quy luật” nào?
Trả lời:
- Hình thức: các khổ thơ 1, 4, 7, 13
điệp cấu trúc “Gì sâu bằng… !” và đặc biệt câu 1 và 7, 4 và 13 là giống
nhau.
- Nội dung: các khổ thơ trên đều biểu đạt một
nội dung chung đó là nỗi nhớ quê hương da diết của tác giả được thể hiện qua
hình ảnh tiếng hò và những buổi trưa quê hương.
- Quy luật: Các khổ thơ này được phân bổ theo
quy luật đan xen sự lặp lại giữa các câu, 1 với 7 và 4 với 13 tạo nên một kết
cấu vòng tròn thể hiện một nỗi nhớ da diết đến cháy bỏng, cứ thế lặp đi lặp lại
của người chiến sĩ cộng sản đang sôi sục lòng yêu nước cháy bỏng.
Câu hỏi 3 SGK Ngữ văn 12 (trang 58): Hệ thống hình ảnh trong bài thơ
đã biểu đạt được những nội dung gì? Bạn hiểu và đánh giá như thế nào về cách
tác giả đan cài, phối hợp và sắp xếp các cụm hình ảnh?
Trả lời:
- Hệ thống hình ảnh giúp bộc lộ tâm
trạng của nhà thơ mang nặng nỗi nhớ quê hương, đồng đội, khao khát được tự do. Từ những sự vật gần gũi (tre, cánh đồng, mái nhà) đến những giá trị tinh thần (con người, “hồn thân”), tất cả đều đi theo một trình tự hợp lý, phù hợp với tâm tư của một người bị giam cầm nhưng luôn hướng về quê hương, về con đường cách mạng, tạo nên sự chuyển biến logic từ nỗi nhớ riêng tư đến tình yêu Tổ quốc.
Câu hỏi 4 SGK Ngữ văn 12 (trang 58): Từ “đâu” xuất hiện bao nhiêu lần và đóng vai trò gì trong cấu tứ
của bài thơ?
Trả lời:
- Từ "đâu" xuất hiện 10 lần, tạo nên tâm trạng băn khoăn, vô định. Nó không chỉ thể hiện nỗi nhớ da diết về những ngày tháng tự do huy hoàng, mà còn là nỗi trăn trở về con đường sau này của cách mạng, của tương lai dân tộc khi tác giả đang chịu cảnh tù đày, chỉ có thể gửi gắm khát vọng vào thơ ca chứ không thể thành hành động thực tế.
Câu hỏi 5 SGK Ngữ văn 12 (trang 58): Phân tích tác dụng nghệ thuật của việc luân phiên câu hỏi, câu kể
và câu cảm trong văn bản.
Trả lời:
* Tác dụng nghệ thuật của việc luân phiên câu hỏi, câu kể và câu cảm trong
văn bản:
- Gợi ra một sự ám ảnh lớn trong lòng người về nỗi nhớ thương da diết và sự cô
đơn tự đáy lòng sâu thẳm của nhà thơ.
- Việc sử dụng thành công luân phiên câu hỏi, câu kể và câu cảm cho thấy sự cảm
nhận sâu sắc của nhà thơ trong hoàn cảnh tù đày.
Câu hỏi 6 SGK Ngữ văn 12 (trang 58): Theo bạn, hình ảnh nào trong bài thơ mang
tính tượng trưng, rõ nét hơn cả? Hãy làm rõ tính tượng trưng ở hình ảnh ấy?
Trả lời:
- Theo em, hình ảnh trong bài thơ mang tính tượng trưng hơn cả đó là hình
ảnh về “ruộng đồng”. Đó là biểu tượng cho hình ảnh của nông thôn Việt Nam, vừa gợi cuộc sống ấm no, mùa màng bội thu, vừa ẩn trong đó người "đồng chí" cùng chung lý tưởng. Họ vẫn đang ngày đêm chiến đấu trên
mặt trận tư tưởng. Từ đó, giúp người đọc thấy được khát khao cháy bỏng của
người thanh niên yêu nước.
Câu hỏi 7 SGK Ngữ văn 12 (trang 58): Bài thơ cho thấy điều gì về tâm trạng, phẩm chất, lí tưởng của
nhân vật trữ tình? Nêu cảm nhận của bạn về những cảm xúc, tâm tình của tác giả
được bộc lộ trong bài thơ.
Trả lời:
- Bài thơ khắc họa chân dung một chiến sĩ cộng sản kiên trung với tình yêu quê hương đất nước nồng nàn. Đó là nỗi nhớ gắn liền với khao khát tự do, khát khao hành động. Cảm xúc trong bài là sự hòa quyện giữa tình cảm riêng tư và trách nhiệm cao cả của người yêu nước, thể hiện vẻ đẹp tâm hồn của người chiến sĩ giữa hoàn cảnh khắc nghiệt.
Kết nối đọc – viết
Viết đoạn văn (khoảng 150
chữ) làm sáng tỏ mối liên hệ giữa các chi tiết, hình ảnh đã làm nên thế giới
cảm xúc “nhớ đồng” trong bài thơ
Đoạn văn tham khảo
Thi phẩm “Nhớ đồng” là một sự tổng hòa giữa tâm trạng, cảm xúc lẫn lý tưởng của tác giả, qua đó, nhà thơ đã bộc lộ cảm xúc của mình bằng hệ thống các hình ảnh rất gần gũi và thân quen, giữa chúng có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, đều góp phần làm nổi bật tâm trạng của người chiến sĩ trẻ đang phải chịu cảnh tù đày. Bài thơ được viết theo một tuần tự hợp lý, từ hình ảnh quê hương hiện lên đến việc tìm ra chân lý, lý tưởng cách mạng của tác giả. Tất cả đều được khắc họa khá chân thực, trọn vẹn và liền mạch. Bằng những chi tiết, những hình ảnh mộc mạc, giản dị và thân thuộc đã góp một phần quan trọng giúp bạn đọc hiểu được tâm tư, tình cảm của tác giả cùng nỗi nhớ nhung và niềm khát khao được tự do, được hành động của một người thanh niên trẻ với lòng yêu nước da diết.
---------------------------------------