Trước khi đọc
Em yêu thích mùa nào
trong năm? Liệt kê một số từ ngữ em muốn dùng để miêu tả vẻ đẹp của mùa đó.
Trả lời:
- Trong bốn mùa, mùa xuân luôn là khoảng thời gian khiến em yêu thích nhất.
- Một số từ ngữ miêu tả
vẻ đẹp mùa xuân: ấm áp, tươi tốt…
Đọc văn bản
Hình dung: Hình dáng, màu sắc, âm thanh, chuyển động của sự vật.
Trả lời:
- Hình dáng:
- Màu sắc: “nước trong
veo”, “sóng biếc”, “trời xanh ngắt”, “lá vàng”.
- Âm thanh:
- Chuyển động: “sóng” – “hơi gợn tí”, “lá” – “khẽ đưa vèo”, “tầng mây” – “lơ lửng”.
Theo dõi: Những hình ảnh thể hiện cảm xúc, tâm trạng của nhà thơ.
Trả lời:
- Tâm trạng đầy ưu tư của thi sĩ được gửi gắm trọn vẹn qua hai câu thơ cuối:
"Tựa gối buông cần lâu chẳng được
Cá đâu đớp động dưới chân bèo"
Trả lời câu hỏi
Câu hỏi 1 SGK Ngữ văn 8 (trang 41): Chỉ ra đặc điểm thi luật (bố cục, niêm, luật bằng trắc, vần,
nhịp, đối) của thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật được thể hiện trong bài thơ
Thu điếu.
Trả lời:
- Bố cục: gồm đủ 4 phần:
đề - thực - luận - kết, mỗi phần 2 câu.
- Niêm: có các cặp câu
cùng thanh của chữ thứ 2: chiếc-biếc (T-T), vàng-mây (B-B), trúc-gối (T-T),
thu-đâu (B-B).
- Luật bằng trắc: Luật bằng (căn cứ vào chữ thứ 2 của câu 1 là thanh bằng)
- Vần: eo
- Nhịp: 2/ 2/3 hoặc
4/3
- Đối: nắng xuống -
trời lên.
Câu hỏi 2 SGK Ngữ văn 8 (trang 41): Giải thích ý nghĩa của nhan đề bài thơ. Chỉ ra mối liên hệ
giữa nhan đề và hai câu đề.
Trả lời:
- Nhan đề “Thu điếu”: Thu điếu có nghĩa là “Câu cá mùa thu”. Tuy nhiên, mục đích không ở việc kiếm cá ăn, mà chỉ là cái cớ thanh nhã để nhà thơ tiêu sầu và cảm nhận hương sắc mùa thu.
- Hai câu đề triển khai ẩn ý chứa trong nhan đề. Chúng mở ra một không gian câu cá vô cùng mộc mạc, bình dị và mang đậm nét đặc trưng chất thu, khí thu của làng quê Bắc Bộ.
Câu hỏi 3 SGK Ngữ văn 8 (trang 41): Bức tranh thiên nhiên mùa thu được tái hiện ở những khoảng
không gian nào? Nhận xét về trình tự miêu tả những khoảng không gian đó.
Trả lời:
- Bức tranh thiên nhiên
mùa thu được tái hiện ở những khoảng không gian:
+ Sự tương phản rõ nét giữa bầu trời cao rộng, thăm thẳm với chiếc ao thu và lối ngõ trúc quanh co chật hẹp.
+ Không gian tĩnh lặng, vắng vẻ được thể hiện qua hình ảnh “ngõ trúc quanh co khách vắng teo”. Cái tĩnh tặng ấy sâu đến độ một tiếng cá đớp mồi khẽ dưới chân bèo cũng đủ làm xao động cả mặt nước.
- Nhận xét về trình tự miêu tả những khoảng không gian đó:
+ Cảnh sắc được dịch chuyển khéo léo từ khoảng cách gần (mặt ao, chiếc thuyền) rồi mở rộng ra không gian cao rộng của bầu trời; sau đó lại từ khoảng không xa xôi ấy thu hẹp tiêu cự về cảnh gần (ngõ trúc, ao thu, thuyền câu).
→ Trình tự miêu tả đó, giúp nhà thơ có cái nhìn bao quát cảnh vật, làm nổi bật lên cái đặc sắc của khung cảnh thiên nhiên và tâm trạng con người vào mùa thu.
Câu hỏi 4 SGK Ngữ văn 8 (trang 41): Phân tích các từ ngữ miêu tả màu sắc, âm thanh, chuyển động…
của các sự vật; từ đó hãy khái quát những nét đẹp điển hình của mùa thu vùng
nông thôn đồng bằng Bắc Bộ được tái hiện trong bài thơ.
Trả lời:
- Cảnh thu hiện lên với vẻ vừa trong ngần vừa tĩnh lặng. Ao nước trong hòa cùng sắc xanh của sóng, của trời tạo nên một bức tranh mạng màu sắc dịu nhẹ. Cái lạnh lẽo của mặt ao đi liền với không gian tĩnh lặng, chuyển động vô cùng khẽ khàng cùng tiếng cá cá đớp động mơ hồ càng tôn lên cái vẻ tĩnh mịch bao trùm trong bài thơ. Đây là cảnh thu đặc trưng của đồng bằng Bắc Bộ. Các chi tiết miêu tả trong bài đều giàu tính hiện thực, hầu như không vướng chút ước lệ nào. Dưới ngòi bút của tác giả, mọi chi tiết đều có sự tương xứng đến kỳ lạ: ao thu nhỏ - thuyền câu bé, gió nhẹ - sóng gợn tí, trời xanh - nước trong, khách vắng teo - người ngồi câu trầm ngâm yên lặng, đặc biệt là các mảng màu xanh của nước, của tre trúc thật hoa diệu với màu xanh của bầu trời.
- Việc sử dụng các từ láy "lạnh lẽo", "tẻo teo", "lơ lửng" chẳng những tạo ra vẻ thuần Nôm cho tác phẩm mà còn có tác dụng làm tăng nhạc tính, khơi gợi cảm xúc người đọc. Lạnh lẽo không hẳn nói về cái lạnh của nước mà nói về không khí hiu hắt và nỗi u sầu trong lòng thi sĩ. Tẻo teo có thể được giải thích là rất nhỏ, âm eo được lặp lại gợi liên tưởng về một "đối tượng" đang mỗi lúc một thu hẹp diện tích, phù hợp với cái nhìn của nhà thơ muốn mọi vật thu lại vừa trong tầm mắt, không mở ra quá rộng làm cho không khí suy tư bị loãng đi. Lơ lửng vừa gợi hình ảnh đám mây đọng lại lưng chừng giữa tầng không, vừa gợi tả trạng thái mơ màng, lặng lẽ của tâm hồn tác giả.
Câu hỏi 5 SGK Ngữ văn 8 (trang 41): Ở hai câu kết, hình ảnh con người hiện lên trong tư thế,
trạng thái như thế nào? Qua đó, em cảm nhận được nỗi niềm tâm sự gì của tác
giả?
Trả lời:
- Hai câu kết khắc họa dáng vẻ “Tựa gối, buông cần” trong một khoảng thời gian dài nhưng không có kết quả. Đó là một dáng ngồi nhàn nhã qua vẻ bề ngoài nhưng bên trong lại đầy trăn trở, đợi chờ một tiếng cá đớp động để rồi chợt giật mình tỉnh mộng. Phía sau tư thế câu cá nhàn tản ấy là một tâm hồn gắn bó tha thiết với thiên nhiên, một tấm lòng yêu nước thầm kín nhưng không kém phần sâu sắc của Nguyễn Khuyến.
Câu hỏi 6 SGK Ngữ văn 8 (trang 41): Nêu chủ đề của bài thơ. Chủ đề ấy giúp em hiểu thêm điều gì
về tâm hồn tác giả?
Trả lời:
- Chủ đề của bài thơ là sự cảm nhận vô cùng tinh tế của tác giả trước vẻ đẹp tĩnh lặng của mùa thu đất Bắc, qua đó thể hiện tình yêu quê hương đất nước sâu đậm, niềm ưu tư, trăn trở của nhà thơ trước thời cuộc đầy biến động. Chủ đề ấy giúp em hiểu, tác giả là người có tâm hồn nhạy cảm, tha thiết yêu cuộc sống yên bình nơi thôn dã, nhưng đồng thời cũng chứa đựng những nỗi buồn thời thế khôn nguôi một con người đã tìm về cuộc sống ẩn dật.
Viết kết nối với đọc
Viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) phân tích
hai câu thơ gây ấn tượng nhất với em trong bài thơ Thu điếu.
Đoạn văn tham khảo
Hai câu thơ mở đầu trong bài thơ Thu điếu của Nguyễn Khuyến đã gợi ra không gian yên bình của làng quê Bắc Bộ. Chỉ bằng vài nét vẽ tối giản, Nguyễn Khuyến đã khắc họa lên bức tranh mùa thu chỉ với hình ảnh “ao thu” và “chiếc thuyền câu” bé tẻo teo tạo nên một sự tương xứng, hài hòa tuyệt đối. Màu sắc “trong veo” của nước ao không chỉ gợi lên sự dịu nhẹ, thanh sơ của tiết trời mùa thu mà còn thể hiện cái nhìn tinh tế của người nghệ sĩ. Thêm vào đó, việc sử dụng từ láy "tẻo teo" kết hợp với cách gieo vần "eo" độc đáo đã tạo ra một hiệu ứng thu hẹp không gian, tạo cảm giác nhỏ bé, bí bách. Không chỉ thế, từ mặt ao cận cảnh, tác giả còn khéo léo mở rộng tầm mắt ra không gian xung quanh để cảm nhận trọn vẹn cái se lạnh đặc trưng của làng quê đồng bằng Bắc Bộ. Có thể nói, hai câu thơ đầu không chỉ vẽ nên bức tranh phong cảnh mùa thu tuyệt đẹp mà còn là tấm gương phản chiếu những rung động đầy gợi cảm, yên ắng trong tâm hồn đầy uẩn khúc của thi sĩ.
---------------------------------------
Trên đây là phần hướng dẫn Soạn bài Thu điếu Ngữ văn 8 giúp bạn hiểu rõ hơn về giá trị nội dung và nghệ thuật của bài học. Hy vọng rằng những kiến thức này sẽ là nguồn tài liệu hữu ích đồng hành cùng bạn trong quá trình ôn tập và nâng cao kết quả học tập môn Ngữ văn. Nếu bạn cần tham khảo thêm các bài soạn chi tiết hoặc phân tích chuyên sâu cho các văn bản khác trong chương trình, hãy khám phá ngay kho tài liệu dưới đây nhé."