Gợi dẫn trước văn bản đọc
1. Bạn đã được làm quen với
một số bài thơ Đường luật trong sách giáo khoa Ngữ văn cấp Trung học cơ sở. Hãy
chia sẻ ấn tượng của bạn về đặc điểm hình thức cũng như nội dung của những bài
thơ thuộc thể loại này.
Trả lời:
- Thơ Đường luật là một là một thể thơ cách luật xuất phát từ Trung Quốc thời nhà Đường. Về mặt hình thức, người sáng tác luôn phải tuân theo những quy luật nhất định khi viết, các quy tắc về số câu, số chữ, về cách gieo vần, niêm luật và phép đối. Về nội dung, thơ Đường luật như một bức tranh đa diện, đề cập đến những đề tài như tình yêu nước, vẻ đẹp thiên nhiên, tình cảm con người,....
2. Bạn đã bao giờ xa gia đình và
thấy nhớ nhà? Nếu có thể, hãy chia sẻ trải nghiệm ấy của bạn.
Gợi ý:
- Tôi từng trải qua cảm giác này trong chuyến tình nguyện vào mùa hè năm ngoái. Một tháng xa nhà khiến nỗi nhớ người thân trở nên da diết hơn bao giờ hết, vì vậy tôi đã thường xuyên gọi điện về nhà hỏi thăm người thân. Chuyến đi ấy không chỉ là một trải nghiệm, mà còn là bài học giúp tôi thêm trân quý từng khoảnh khắc được ở bên cạnh những người thân của mình.
Đọc văn bản
1. Khung cảnh mùa thu được
tái hiện trong bài thơ (màu sắc, không khí, trạng thái vận động của sự vật).
Trả lời:
- Mùa thu trong bài thơ được tái hiện qua những màu sắc gợi cảm giác lạnh lẽo như màu trắng của sương trời, xanh thẳm của lòng sông và màu bạc của mây. Qua bầu không khí ảm đảm, hiu hắt bao trùm nỗi tâm tư, hòa quyện với những chuyển động dữ dội của thiên nhiên ("Lưng trời"-"mặt đất"; "sóng rợn-mây đùn": "lòng sông thẳm" -"cửa ải xa",...) tạo nên một bức tranh thu mang nỗi buồn ảm đạm, trầm uất.
2. Hãy nhận diện phép đối
trong cả nguyên tác và bản dịch nghĩa trong các cặp câu thơ 3-4 và 5-6.
Trả lời:
3. Âm thanh của tiếng dao
thước may áo, tiếng chày đập vải gợi ra không khí gì?
Trả lời:
- Tiếng dao thước may áo và tiếng chày đập vải không chỉ là những âm thanh đời thường, mà còn là tín hiệu của một mùa đông lạnh giá. Nó gợi lên sự hối hả, vội vã của con người trước thời khắc giao mùa, đồng thời lột tả sự thổn thức, mong chờ của tác giả khi được trở về quê.
Trả lời câu hỏi
Câu hỏi 1 SGK Ngữ văn 10 (trang 49): Mô tả một số đặc điểm cơ bản
của thơ Đường luật (bố cục, cách gieo vần, luật bằng – trắc, phép đối) được thể
hiện trong bài thơ Thu hứng.
Trả lời:
- Bố cục có thể chia thành 4 phần: đề
- thực – luận – kết.
- Cách gieo vần: vần bằng ở câu 1-2-4-6-8: lâm -
sâm – âm – tâm – châm.
- Luật bằng – trắc: tiếng thứ 2 thanh bằng thì
tiếng thứ 4 thanh trắc, tiếng thứ 6 thanh bằng và dòng tiếp theo ngược lại:
Câu 1: T T B B T T B (v)
Câu 2: B B T T T B B (v)
Câu 3: B B T T B B T
Câu 4: T T B B T T B (v)
Câu 5: T T B B B T T
Câu 6: B B T T T B B (v)
Câu 7: B B T T B B T
Câu 8: T T B B T T B (v)
Câu hỏi 2 SGK Ngữ văn 10 (trang 49): Đối
chiếu hai bản dịch thơ với nguyên văn (thông qua bản dịch nghĩa), từ đó, chỉ ra
những chỗ hai bản dịch thơ có thể chưa diễn đạt hết sắc thái và ý nghĩa của
nguyên văn.
Trả lời:
- Trong bản dịch thơ của Nguyễn Công Trứ, tác giả chưa dịch sát nghĩa từ “điêu thương” đây là tính từ nhưng lại đóng vai trò làm động từ trong câu thơ. Cần phải diễn đạt được sắc thái tàn phá khắc nghiệt của sương đối với rừng phong.
+ Câu 3: Chữ “thẳm” diễn đạt chưa trọn vẹn
nghĩa, nó khiến âm hưởng bài thơ bị kéo xuống
+ Câu 5, khi dịch “Khóm cúc tuôn thêm dòng lệ
cũ”, tác giả làm mất từ “lưỡng khai” quan trọng, từ này có ý nghĩa nhấn mạnh
vào sự lặp lại
+ Câu 6: “con thuyền buộc chặt mối tình nhà”,
tác giả không truyền tải được hết sự trống trải, cô đơn của kẻ li hương trong
chữ “cô” phần phiên âm.
- Bản dịch của Khương Hữu Dụng thì làm mờ đi cái hơi thu hiu hắt ở hai câu cuối.
+ Câu 2: “Vu sơn, Vu giáp khí thu dày”, tác giả
dịch chưa sát với “khí tiêu sâm” – khí thu hiu hắt, gợi ra một không gian ảm
đạm, trầm buồn
+ Câu 4: “Đầu ải mây sà mặt đất bay”, tác giả
dịch chưa làm nổi bật được cái âm u nơi mặt đất
+ Câu 6: “Lòng quê buộc một chiếc thuyền đây”,
tác giả dịch mất chữ “cố”, không nổi bật được nỗi nhớ quê xưa
+ Câu 8: “Bạch Đế thành hôm rộn tiếng chày”, tác
giả dịch mất khoảng thời gian buổi chiều, gợi khoảnh khắc lao động lúc ngày
tàn.
Câu hỏi 3 SGK Ngữ văn 10 (trang 49): Những
hình ảnh và từ ngữ nào được dùng để gọi không khí cảnh thu trong bốn câu đầu
của bài thơ? Khung cảnh mùa thu này có thể gợi cho bạn những ấn tượng gì?
Trả lời:
- Trong bốn câu thơ đầu, Đỗ Phủ đã khéo léo đặt cạnh nhau những hình ảnh cụ thể để họa nên một bức tranh thu vừa vĩ đại, dữ dội, lại vừa hiu hắt, tiêu điều. Cảnh sắc ấy không chỉ gợi lên nỗi buồn tê tái mà còn gửi gắm nỗi lo âu về một xã hội đầy biến động, bất an lúc bấy giờ.
+ Ngọc lộ: Miêu tả hạt sương móc trắng xóa, dày đặc như một lớp màn phủ lên rừng phong (phong thụ lâm), tạo nên một khung cảnh hoang vu, tiêu điều bao trùm cả không gian.
+ Phong thụ lâm: hình ảnh được dùng để miêu tả mùa thu.
+ “Vu sơn Vu giáp”: Địa danh nổi tiếng vùng Quỳ Châu được nhắc đến gắn liền với "khí tiêu sâm" thứ hơi thu ảm đạm, hiu hắt.
+ Hình ảnh đối lập, phóng đại: sóng – vọt lên tận trời (thấp – cao), mây – sa sầm xuống mặt đất (cao – thấp).
Câu hỏi 4 SGK Ngữ văn 10 (trang 49): Qua các từ ngữ và hình
ảnh ở hai câu thơ 5 – 6, người đọc có thể nhận biết được điều gì về nhân vật
trữ tình?
Trả lời:
- Các từ ngữ "cô chu" (con thuyền lẻ loi), "cố viên tâm" (lòng nhớ vườn cũ) thể hiện sự cô độc tột cùng của một kẻ tha hương đang mang trong mình nỗi nhớ nhung quê nhà da diết.
Câu hỏi 5 SGK Ngữ văn 10 (trang 49): Việc mô tả khung cảnh
sinh hoạt của con người ở hai câu thơ kết ý nghĩa như thế nào trong việc thể
hiện cảm xúc của nhân vật trữ tình?
Trả lời:
- Hai câu thơ cuối với âm thanh của tiếng chày đập vải dồn dập trong bóng hoàng hôn tạo nên sự tương phản. Cảnh sinh hoạt ấy gợi lên một chút niềm vui về sự sống, nhưng niềm vui ấy không làm cho tâm hồn thi sĩ vui vẻ, chỉ càng khiến nỗi lòng cô đơn, nỗi nhớ quê nhà của người thi sĩ càng trở nên sâu sắc.
Câu hỏi 6 SGK Ngữ văn 10 (trang 49): Thu
hứng được viết trong một hoàn cảnh đặc biệt của cuộc đời Đỗ Phủ. Phải
chăng tác phẩm chỉ thể hiện nỗi niềm thân phận cá nhân của nhà thơ?
Trả lời:
- Thu hứng ra đời trong hoàn cảnh Đỗ Phủ lưu lạc lại Quỳ Châu, sống những tháng ngày khốn khó. Nhưng nỗi đau ấy không riêng biệt, đó là tiếng lòng chung của những con người trong thời loạn, khi nước mất nhà tan.
Câu hỏi 7 SGK Ngữ văn 10 (trang 49): Có ý
kiến cho rằng câu thơ nào trong bài thơ cũng thể hiện cảm xúc về mùa thu, nỗi
niềm tâm sự của tác giả trong mùa thu. Bạn suy nghĩ gì về ý kiến này?
Trả lời:
- Ý kiến này chưa hoàn toàn chính xác. Ta có thể thấy, bốn câu thơ đầu tập trung miêu tả khung cảnh mùa thu, trong khi bốn câu sau mới thực sự là những nỗi niềm tâm sự, đó chính là mơ ước về một ngày trở về của những người xa xứ trong thời loạn lạc.
Kết nối đọc viết
Những yếu tố làm nên đặc trưng
và sức hấp dẫn của thơ Đường luật và thơ hai-cư có nhiều điểm gần gũi nhau. Hãy
viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) về những điểm tương đồng ấy.
Đoạn văn tham khảo
Dù khác nhau về nguồn gốc, thơ Đường luật và thơ Hai-cư vẫn có nhiều điểm gần gũi, giống nhau ở sự kiệm lời. Cả hai thể loại đều là những kiệt tác trữ tình, nơi mà "lời ít ý nhiều" luôn là định hướng. Đặc điểm chung nổi bật nhất chính là việc tạo ra những khoảng lặng, khoảng trống giữa bề mặt ngôn từ để người đọc tự mình suy tưởng và kết nối với những lớp nghĩa ẩn sâu bên trong. Nếu thơ Hai-cư dùng những hình ảnh tự nhiên nhẹ nhàng để thể hiện những rung cảm của con người trước thiên nhiên, thì thơ Đường luật thường sử dụng những hình ảnh mang tính ước lệ, tượng trưng đầy cổ điển. Dù theo cách nào, cả hai thể loại cũng đều hướng đến mục đích tả ít, gợi nhiều, không diễn tả cảm xúc trực tiếp mà để không gian bài thơ tự cất tiếng nói. Chính sự tinh tế trong việc gợi mở ấy đã giúp cả hai thể loại này vượt qua giới hạn của thời gian, trở thành những hình thức nghệ thuật có sức cuốn hút mãnh liệt với bất cứ tâm hồn yêu thơ ca nào.
---------------------------------------
Trên đây là phần hướng dẫn Soạn bài Thu hứng Ngữ văn 10 giúp bạn hiểu rõ hơn về giá trị nội dung và nghệ thuật của bài học. Hy vọng rằng những kiến thức này sẽ là nguồn tài liệu hữu ích đồng hành cùng bạn trong quá trình ôn tập và nâng cao kết quả học tập môn Ngữ văn. Nếu bạn cần tham khảo thêm các bài soạn chi tiết hoặc phân tích chuyên sâu cho các văn bản khác trong chương trình, hãy khám phá ngay kho tài liệu dưới đây nhé."