1. Quy mô dân số
Dựa vào thông tin trong mục 1 và bảng 19, hãy trình bày đặc điểm và tình hình phát triển dân số trên thế giới.
- Trong giai đoạn 1950 - 2020, dân số thế giới đã tăng thêm 5,3 tỉ người (gấp hơn 3 lần). Cụ thể:
+ Từ 2,5 tỉ người (năm 1950) tăng lên 7,8 tỉ người (năm 2020) và dự báo sẽ đạt tới 9,7 tỉ người vào năm 2050.
+ Các nước đang phát triển chiếm tỉ trọng lớn và tăng nhanh: từ 1,7 tỉ người năm 1950 lên 6,5 tỉ người năm 2020, dự báo đạt 8,4 tỉ người năm 2050
+ Các nước phát triển tăng chậm và ổn định: từ 0,8 tỉ người năm 1950 lên 1,3 tỉ người năm 2020. Dự báo giai đoạn 2020 – 2050, dân số nhóm nước này sẽ giữ nguyên không tăng (giữ ở mức 1,3 tỉ người).
2. Gia tăng dân số
Câu hỏi 1 SGK Địa 10 Kết nối tri thức (trang 56): Dựa vào thông tin trong mục a,
hãy cho biết thế nào là gia tăng dân số tự nhiên.
Trả lời:
- Gia tăng tự nhiên là sự gia tăng
trong dân số sinh tự nhiên, hoặc bắt nguồn từ tỷ lệ sinh cao, tỷ lệ tử thấp,
hay tổng hợp cả hai yếu tố.
- Để đánh giá gia tăng dân số tự nhiên, người ta
dựa vào tỉ suất tăng tự nhiên dân số.
=> Công thức: Tỉ lệ gia tăng dân số tự
nhiên (%) = (Tỉ suất sinh thô – Tỉ suất tử thô)/10.
Câu hỏi 2 SGK Địa 10 Kết nối tri thức (trang 56): Dựa vào thông tin trong mục b,
hãy cho biết thế nào là gia tăng dân số cơ học.
Trả lời:
- Gia tăng dân số cơ học là sự chênh
lệch giữa tỉ suất nhập cư và tỉ suất xuất cư.
- Ở các nước phát triển tỉ suất nhập cư thường
lớn hơn tỉ suất xuất cư, còn ở các nước đang phát triển tỉ suất xuất cư thường
lớn hơn tỉ suất nhập cư.
=> Công thức: Tỉ lệ gia tăng dân số cơ
học (%) = (Tỉ suất nhập cư – Tỉ suất xuất cư)/10.
Câu hỏi 3 SGK Địa 10 Kết nối tri thức (trang 56): Dựa vào thông tin trong mục c,
hãy trình bày khái niệm về gia tăng dân số thực tế.
Trả lời:
- Tỉ lệ tăng dân số thực tế là tổng
số giữa tỉ lệ tăng dân số tự nhiên và tỉ lệ tăng dân số cơ học (đơn vị tính là
%).
=> Công thức: Tỉ lệ gia tăng dân số thực
tế (%) = Tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên + Tỉ lệ gia tăng dân số cơ học
- Đây là thước đo phản ánh đầy đủ về sự gia tăng
dân số. Tuy nhiên, giữa hai bộ phận tạo nên gia tăng dân số thực tế thì gia
tăng dân số tự nhiên vẫn là động lực phát triển dân số.
Câu hỏi 4 SGK Địa 10 Kết nối tri thức (trang 57): Dựa vào thông tin trong mục d,
hãy phân tích các nhân tố tác động đến gia tăng dân số.
Trả lời:
* Các nhân tố tác động
đến gia tăng dân số:
- Điều kiện tự nhiên và
môi trường sống:
+ Góp phần tăng hoặc làm
giảm mức nhập cư.
+ Thiên tai, dịch bệnh
làm tăng mức tử vong, mức xuất cư.
- Điều kiện kinh tế - xã
hội:
+ Trình độ phát triển
kinh tế và mức sống cao làm giảm mức sinh, mức xuất cư và ngược lại.
+ Tập quán, tâm lí xã
hội, cơ cấu tuổi và giới tính tác động đến mức sinh, mức tử vong.
+ Chính sách về dân số
ảnh hưởng đến mức sinh, mức di cư.
3. Cơ cấu dân số
Câu hỏi 1 SGK Địa 10 Kết nối tri thức (trang 58): Đọc thông tin trong mục
a, hãy trình bày cơ cấu dân số theo giới tính và cơ cấu dân số theo tuổi.
Trả lời:
* Cơ cầu dân số theo giới tính:
+ Biểu thị tỉ lệ giới tính (tỉ lệ nam và nữ trong tổng số dân) hoặc tỉ số giới tính (số nam tương ứng trên 100 nữ).
+ Cơ cấu dân số theo giới tính thay đổi theo thời gian, khác nhau giữa các quốc gia, khu vực; phụ thuộc vào tình trạng chiến tranh, phát triển kinh tế, quan niệm xã hội,...
+ Ảnh hưởng tới phân bố sản xuất, tổ chức đời sống xã hội và chiến lược phát triển kinh tế – xã hội,...
* Cơ cấu dân số theo tuổi:
+ Biểu thị bằng tỉ lệ dân số theo các nhóm tuổi trong tổng số dân. Các nhóm tuổi có thể chia đều nhau (0 – 4 tuổi, 5 – 9 tuổi,...) hoặc không đều nhau (0 – 14 tuổi, 15 – 64 tuổi, 65 tuổi trở lên).
+ Cơ cấu dân số thể hiện tổng hợp tình hình sinh, tử, tuổi thọ, khả năng phát triển dân số và nguồn lao động của một quốc gia.
+ Cơ cấu dân số sử dụng tháp dân số (hay tháp tuổi) để biểu thị cơ cấu dân số sinh học.
Câu hỏi 1 SGK Địa 10 Kết nối tri thức (trang 59): Dựa vào hình 19.2 và
thông tin trong mục b, hãy trình bày cơ cấu dân số theo trình độ văn hóa và cơ
cấu dân số theo lao động.
* Cơ cấu dân số theo trình độ văn hóa:
+ Phản ánh trình độ dân trí, trình độ học vấn và là thước đo quan trọng phản ánh chất lượng dân số của một khu vực, một quốc gia.
+ Thường biểu thị qua tỉ lệ dân số từ 15 tuổi trở lên biết chữ và số năm đi học trung bình của người từ 25 tuổi trở lên.
* Cơ cấu dân số theo lao động:
- Biểu thị tỉ lệ giữa các bộ phận lao động trong tổng nguồn lao động xã hội.
- Có thể phân chia nguồn lao động thành hai nhóm:
+ Dân số hoạt động kinh tế (người có việc làm ổn định, tạm thời, người có nhu cầu lao động nhưng chưa có việc làm) và dân số không hoạt động kinh tế (học sinh, sinh viên, người nội trợ,...).
+ Theo ba khu vực kinh tế (nông nghiệp, lâm nghiệp và thuỷ sản; công nghiệp và xây dựng; dịch vụ).
Luyện tập
Quan sát hình 19.1, hãy so sánh sự khác nhau giữa tháp dân số năm 2020 của các nước Ê-ti-ô-pi-a, Án Độ và Ca-na-đa.
- Tháp dân số Ê-ti-ô-pi-a: Đáy tháp rộng, đỉnh tháp nhọn. Phản ánh cơ cấu dân số trẻ (mức sinh cao, tuổi thọ trung bình thấp).
- Tháp dân số Ấn Độ: Đáy tháp bắt đầu thu hẹp, thân tháp mở rộng. Phản ánh kiểu dân số đang chuyển dịch từ dân số trẻ sang dân số già.
- Tháp dân số Ca-na-đa: Đáy tháp thu hẹp, thân và đỉnh tháp phình to. Phản ánh cơ cấu dân số già (mức sinh thấp, tuổi thọ trung bình cao).
Vận dụng
Hãy tìm hiểu tình hình biến
động dân số (tăng, giảm) ở nơi em sống trong thời gian 5 năm trở lại đây và
nguyên nhân dẫn tới sự biến động đó.
Tham khảo:
Ví dụ: Em sống ở Phú Thọ.
Bảng dân số tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2020 –
2026
Đơn vị: triệu người
Nguồn: Tổng cục Thống kê
* Nhận xét:
Giai đoạn 2020 - 2026 dân số của Vĩnh
Yên tăng qua các năm:
- Giai đoạn 2020 – 2021 (Tăng trưởng ổn định): Dân số tăng nhẹ từ 1,485 triệu người lên 1,495 triệu người (tăng thêm 0,01 triệu người).
- Giai đoạn 2021 – 2025 (Tăng trưởng đột biến): Đây là giai đoạn dân số tăng mạnh nhất, từ 1,495 triệu người vọt lên 4,022 triệu người (tăng thêm tới 2,527 triệu người).
- Giai đoạn 2025 – 2026: Duy trì ở mức ổn định, không có sự gia tăng hay biến động.
* Giải thích:
- Dân số tỉnh Phú Thọ trong giai đoạn 2020 – 2026 có sự tăng trưởng ổn định. Đặc biệt, sau đợt sắp xếp, hợp nhất đơn vị hành chính cấp tỉnh năm 2025, quy mô dân số của tỉnh đã có sự biến động lớn.
---------------------------------------
Trên đây là phần hướng dẫn Giải Địa 10 Kết nối tri thức Bài 19: Quy mô dân số, gia tăng dân số và cơ cấu dân số thế giới (chính xác nhất), giúp bạn nắm vững các kiến thức trọng tâm và giải đáp các câu hỏi trong sách giáo khoa một cách chi tiết nhất. Hy vọng rằng qua bài học này, bạn sẽ hình thành tư duy phân tích các vấn đề địa lí hiện đại và đạt kết quả cao trong học tập. Để xem trọn bộ lời giải chi tiết theo chương trình mới, đừng quên truy cập ngay tại link dưới đây:
>>> Full lời giải SGK Địa lí 10 - Kết nối tri thức: Xem ngay!