Mở đầu
Em hãy chia sẻ hiểu biết của em về ngân sách nhà nước.
Trả lời:
- Ngân sách nhà nước là quỹ tiền tệ tập
trung lớn nhất của nhà nước, bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, trong đó:
+ Ngân sách trung ương: là các khoản thu ngân sách nhà nước phân cấp cho cấp trung ương hưởng và các khoản chi ngân sách nhà nước thuộc nhiệm vụ chi của cấp trung ương. (theo quy định tại khoản 15 Điều 4 Luật Ngân sách nhà nước 2015).
+ Ngân sách địa phương: là các khoản thu ngân sách nhà nước phân cấp cho cấp địa phương hưởng, thu bổ sung từ ngân sách trung ương cho ngân sách địa phương và các khoản chi ngân sách nhà nước thuộc nhiệm vụ chi của cấp địa phương (theo quy định tại khoản 13 ĐIều 4 Luật Ngân sách nhà nước 2015).
- Đây là nguồn lực để duy trì bộ máy nhà nước vừa là công cụ hữu ích để nhà nước quản lý, điều tiết nền kinh tế quốc dân và giải quyết các vấn đề xã hội.
1. Khái niệm, đặc điểm của ngân sách nhà nước
Em hãy đọc thông tin, quan sát hình sau để
trả lời câu hỏi:
1/ Ngân sách nhà nước gồm các khoản nào? Hệ thống ngân sách nhà nước bao gồm những bộ phận nào?
2/ Chủ thể nào được quyền quyết định các khoản thu, chi của ngân sách nhà nước?
3/ Mục đích của việc thu, chi ngân sách nhà nước là gì?
4/ Khoản đóng góp của người dân có được hoàn trả trực tiếp cho từng cá nhân không? Vì sao?
Trả lời:
1/ Ngân sách nhà nước gồm hai nhóm khoản chính là Các khoản thu và Các khoản chi, cụ thể:
- Các khoản thu:
+ Các khoản thu từ thuế, lệ phí và các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do cơ quan nhà nước thực hiện.
+ Các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do đơn vị sự nghiệp công lập và tổ chức được cơ quan có thẩm quyền giao cung cấp dịch vụ công nộp ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật.
+ Các khoản viện trợ không hoàn lại của Chính phủ các nước, các tổ chức, cá nhân nước ngoài cho Nhà nước, Chính phủ Việt Nam và chính quyền địa phương; các khoản tài trợ, đóng góp tự nguyện của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước.
+ Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật.
- Các khoản chi bao gồm:
+ Chi đầu tư phát triển.
+ Chi dự trữ quốc gia.
+ Chi thường xuyên.
+ Chi trả nợ lãi.
+ Chi viện trợ.
+ Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật.
- Hệ thống ngân sách nhà nước bao gồm: Ngân sách trung ương và Ngân sách địa phương.
2/ Quốc hội là đơn vị quyết định dự toán và phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước hằng năm. Bắt đầu từ ngày 01/01 và kết thúc vào ngày 31/12 năm dương lịch.
3/ Mục đích của việc thu, chi ngân sách nhà nước là:
- Bố trí ngân sách cho nhiều lĩnh vực (kinh tế, giáo dục - đào tạo, hành chính sự nghiệp, khoa học công nghệ, y tế, quốc phòng, an ninh, phát triển nông nghiệp, nông thôn, giảm nghèo bền vững,...).
4/ Khoản đóng góp của người dân không được hoàn trả trực tiếp cho từng cá nhân. Đây là sự chia sẻ dựa trên nghĩa vụ pháp lý nhằm tạo lập nguồn lực chung. Người dân được hưởng lợi gián tiếp thông qua các dịch vụ công cộng và chính sách xã hội.
2. Vai trò của ngân sách nhà
nước
Em hãy quan sát hình và đọc các
thông tin sau để trả lời câu hỏi:
2/ Vì sao các tỉnh miền núi đã từng bước khắc phục khó khăn để phát triển?
3/ Ngân sách nhà nước là công cụ để Nhà nước thực hiện những hoạt động gì?
Trả lời:
1/ Bộ máy nhà nước hoạt động được nhờ vào ngân sách nhà nước (gồm các khoản tổng thu và tổng chi). Trong đó, nguồn lực tài chính này chủ yếu được hình thành từ:
- Thu nội địa (chiếm tỷ trọng lớn nhất với 89,3% trong biểu đồ).
- Thu từ hoạt động xuất nhập khẩu (chiếm 9,3%).
- Thu từ dầu thô (chiếm 1,4%).
2/ Các tỉnh miền núi đã từng bước khắc phục được khó khăn là vì đã sử dụng nguồn ngân sách nhà nước một cách hiệu quả vào những việc như:
- Mở rộng, nâng cấp các tuyến đường giao thông.
- Kéo điện lưới quốc gia về các bản vùng sâu.
- Tu bổ, nâng cấp, xây dựng trường học, cơ sở y tế.
- Ứng dụng khoa học kĩ thuật vào sản xuất; đầu tư chuyển dịch cơ cấu cây trồng vật nuôi.
- Phát triển các mô hình trang trại, vườn rừng,...
3/ Ngân sách nhà nước là công cụ để Nhà nước thực hiện những hoạt động như:
- Chi đầu tư phát triển (chiếm 21,9%): Tăng đầu tư phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng, các tuyến đường cao tốc, quốc phòng, an ninh, xây dựng trường học, bệnh viện, xóa nhà tạm, nhà dột nát,...
- Chi thường xuyên (chiếm 71,1%): Duy trì hoạt động hành chính, sắp xếp bộ máy nhà nước hằng năm.
- Chi trả nợ lãi (chiếm 7,0%).
- Thực hiện an sinh xã hội, hỗ trợ nền kinh tế: Đồng hành, hỗ trợ người dân, doanh nghiệp phục hồi kinh tế; xóa đói giảm nghèo, hỗ trợ các đối tượng chính sách và người lao động.
3. Quyền và nghĩa vụ của công dân trong việc thực hiện pháp luật về ngân sách nhà nước
Em hãy đọc các thông tin sau để trả lời câu hỏi:
+ Được cung cấp thông tin, tham gia giám sát cộng đồng về tài chính – ngân sách theo quy định của pháp luật.
- Về nghĩa vụ:
+ Nộp đầy đủ, đúng hạn các khoản thuế, phí, lệ phí và các khoản phải nộp khác vào ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật.
+ Trường hợp được Nhà nước trợ cấp, hỗ trợ vốn và kinh phí thì phải quản lý, sử dụng các khoản vốn và kinh phí đó đúng mục đích, đúng chế độ, tiết kiệm, hiệu quả và quyết toán với cơ quan tài chính.
+ Chấp hành đúng quy định của pháp luật về kế toán, thống kê và công khai ngân sách.
+ Chịu trách nhiệm về những sai sót, sai phạm theo quy định của pháp luật.
2/ Ví dụ:
- Sinh viên có hoàn cảnh khó khăn được xét duyệt vay vốn ưu đãi từ ngân sách nhà nước (qua Ngân hàng Chính sách xã hội) để đóng học phí. Sinh viên và gia đình có nghĩa vụ sử dụng số tiền đó đúng mục đích học tập và cam kết hoàn trả nợ gốc, lãi đúng hạn sau khi tốt nghiệp.
Luyện tập
1. Em hãy xác định các nhận định sau là đúng hay sai và giải thích.
a. Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của một quốc gia, do nhân dân đóng góp, sở hữu và sử dụng.
b. Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.
c. Ngân sách nhà nước là toàn bộ nguồn tài chính của Nhà nước, dùng để chi trả cho các hoạt động của bộ máy nhà nước trong một năm.
d. Chính phủ là chủ thể duy nhất có quyền sở hữu và sử dụng ngân sách nhà nước.
e. Nguồn thu của ngân sách nhà nước là các khoản thu của mỗi người dân trong một quốc gia.
g. Ngân sách nhà nước do Nhà nước sở hữu nên chỉ có cán bộ nhà nước mới phải có trách nhiệm kiểm tra, giám sát việc Nhà nước sử dụng ngân sách.
Trả lời:
a. SAI. Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước chứ không phải của toàn bộ các chủ thể trong quốc gia. Đồng thời, cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ đại diện quản lý, quyết định việc thu chi và sử dụng danh mục này dựa trên quy định của pháp luật.
b. ĐÚNG.
c. SAI. Ngoài mục đích chi thường xuyên cho bộ máy nhà nước vận hành, ngân sách nhà nước còn có vai trò cực kỳ quan trọng trong chi đầu tư phát triển kinh tế, chi trợ cấp an sinh xã hội, chi dự phòng, viện trợ quốc tế,...
d. SAI. Ngân sách nhà nước thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện quản lý. Cơ quan có quyền quyết định cao nhất về dự toán, phân bổ và phê chuẩn quyết toán ngân sách là Quốc hội (ở trung ương) và Hội đồng nhân dân các cấp (ở địa phương). Chính phủ và Ủy ban nhân dân các cấp chỉ đóng vai trò chấp hành, quản lý và điều hành.
e. SAI. Thu từ cá nhân người dân (như thuế thu nhập cá nhân, lệ phí) chỉ là một phần. Nguồn thu ngân sách còn đến từ thuế doanh nghiệp, thu từ hoạt động xuất nhập khẩu, thu từ dầu thô, các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước và các nguồn viện trợ quốc tế.
g. SAI. Tài sản ngân sách là của chung toàn dân. Mọi công dân, tổ chức và các cơ quan đoàn thể xã hội đều có quyền và trách nhiệm giám sát, kiểm tra việc phân bổ, chi tiêu nguồn lực công này để đảm bảo tính công khai, minh bạch và chống lãng phí.
2. Nội dung nào dưới đây phản ánh vai trò của ngân sách nhà nước? Vì sao?
a. Trong bối cảnh xung đột một số khu vực trên thế giới tiếp tục căng thẳng khiến thị trường năng lượng trong nước biến động mạnh, Chính phủ quyết định tạm ứng 8 000 tỉ đồng cho Quỹ bình ổn giá xăng dầu.
b. Nghị định số 116/2020/NĐ-CP quy định sinh viên sư phạm được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng học phí bằng mức thu học phí của cơ sở đào tạo giáo viên nơi theo học và 3,63 triệu đồng/ tháng để chi trả chi phí sinh hoạt trong thời gian học tập tại trường.
c. Các công ty cổ phần may mặc, giày da tăng lương, thưởng để tạo động lực cho người lao động và thu hút lực lượng lao động mới.
d. Quốc hội quyết định điều chỉnh tăng tiền lương khu vực công, lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội,... phù hợp với khả năng cân đối của ngân sách nhà nước.
e. Chính phủ đã ban hành Nghị định số 32/2024/NĐ-CP về quản lí, phát triển cụm công nghiệp. Nghị định đặt ra khung pháp lí, tăng cường vai trò hỗ trợ của ngân sách nhà nước, đảm bảo kinh phí hoạt động phát triển cụm công nghiệp gồm: Điều tra, xây dựng, vận hành cơ sở dữ liệu cụm công nghiệp, phối hợp xúc tiến đầu tư cụm công nghiệp; Khảo sát, đánh giá, xây dựng chính sách, mô hình quản lí, kinh nghiệm phát triển cụm công nghiệp; Xây dựng tiêu chí xác định các mô hình phát triển cụm công nghiệp hiệu quả, bảo vệ môi trường,...
Trả lời:
a. Thể hiện vai trò điều tiết thị trường, bình ổn giá cả và ổn định kinh tế vĩ mô của ngân sách nhà nước trước những biến động kinh tế từ môi trường quốc tế.
b. Thể hiện vai trò đầu tư phát triển nguồn nhân lực và bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội, ưu tiên định hướng, thu hút nhân lực vào ngành giáo dục thông qua chính sách phúc lợi.
d. Thể hiện vai trò duy trì sự vận hành ổn định của bộ máy nhà nước và thực hiện chính sách an sinh xã hội, nâng cao chất lượng sống cho người về hưu, người có hoàn cảnh đặc biệt.
e. Thể hiện vai trò hình thành cơ cấu kinh tế hợp lý, hình thành khung pháp lý vững chắc và định hướng phát triển sản xuất gắn liền với mục tiêu bảo vệ môi trường và phát triển bền vững của quốc gia.
3. Trong các trường hợp sau, những chủ thể nào thực hiện đúng, những chủ thể nào vi phạm pháp luật về ngân sách nhà nước? Em hãy giải thích vì sao.
a. Là cán bộ xã, ông M đã đưa em trai mình là ông N vào danh sách nhận hỗ trợ của Chính phủ dành cho người dân vùng bão lũ. Thấy vậy, chị P phản đối: “Ông N có điều kiện tốt hơn nhiều người khác, nên suất hỗ trợ này cần được dành cho những người có hoàn cảnh khó khăn hơn”.
b. Do phải nộp nhiều khoản không đúng theo quy định của pháp luật, người dân xã X yêu cầu cán bộ xã phải giải trình công khai các khoản thu chi. Tuy nhiên, cán bộ xã trả lời rằng, họ không có nghĩa vụ phải làm điều đó, trừ khi có yêu cầu từ cấp trên.
Trả lời:
a.
- Chủ thể vi phạm: Ông M (Cán bộ xã).
+ Giải thích: Ông M đã lạm dụng quyền hạn của mình để đưa người nhà (em trai) vào danh sách nhận hỗ trợ bão lũ dù người này không đủ điều kiện. Hành vi này vi phạm nguyên tắc công bằng, công khai và minh bạch trong phân bổ ngân sách cứu trợ thiên tai.
- Chủ thể thực hiện đúng: Chị P.
+ Giải thích: Chị P đã thực hiện đúng quyền giám sát công dân đối với việc thực hiện pháp luật ngân sách, thẳng thắn lên tiếng phản đối biểu hiện trục lợi chính sách tại địa phương.
b.
- Chủ thể vi phạm: Các cán bộ xã X.
+ Giải thích: Việc ban thành và thu các khoản phí trái quy định của pháp luật là hành vi lạm thu, vi phạm nghiêm trọng luật ngân sách. Đồng thời, việc từ chối giải trình và tìm lí do bao biện đã vi phạm nguyên tắc công khai, minh bạch tài chính công quyền mà pháp luật bắt buộc phải thực hiện.
- Chủ thể thực hiện đúng: Người dân xã X.
+ Giải thích: Người dân đã thực hiện hoàn toàn đúng quyền hạn pháp lý của công dân trong việc yêu cầu các cơ quan công quyền phải công khai, giải trình minh bạch các hoạt động thu, chi tài chính tại địa bàn cư trú.
Vận dụng
1. Viết
về một công trình sử dụng ngân sách nhà nước ở địa phương em và ý nghĩa của
công trình đó.
Trả lời:
- Trước đây, các buổi hội họp, sinh hoạt cộng đồng và hoạt động văn nghệ của người dân xóm em thường phải diễn ra tại các bãi đất trống hoặc mượn tạm không gian chật hẹp, thời tiết mưa nắng thất thường gây ảnh hưởng lớn đến đời sống sinh hoạt. Nhận thấy nhu cầu cấp thiết đó, chính quyền địa phương đã quyết định đầu tư xây dựng Nhà văn hóa xã bằng nguồn vốn trích từ ngân sách nhà nước. Công trình được thiết kế khang trang với hội trường lớn có sức chứa hàng trăm chỗ ngồi, hệ thống âm thanh, ánh sáng hiện đại.
- Công trình này có ý nghĩa quan trọng với xóm em, giúp người dân nâng cao đời sống tinh thần và văn hóa và góp phần hoàn thiện thêm về tiêu chí xây dựng nông thôn mới.
2. Gia đình em đã thực hiện nghĩa vụ gì và được hưởng những quyền lợi gì từ ngân sách nhà nước? Hãy thống kê theo mẫu sau?
Gợi ý:
---------------------------------------
Trên đây là phần hướng dẫn Giải Kinh tế Pháp luật 10 Bài 5 Ngân sách nhà nước (đầy đủ nhất) giúp bạn nắm vững những kiến thức nền tảng về các quy luật kinh tế và các quy định pháp luật hiện hành. Hy vọng rằng những kiến thức này sẽ giúp bạn có cái nhìn đúng đắn, hình thành tư duy chủ động và kỹ năng vận dụng vào các tình huống thực tế trong cuộc sống. Để xem trọn bộ lời giải chi tiết theo chương trình mới, đừng quên truy cập ngay tại link dưới đây: