Gợi dẫn trước văn bản đọc
Dựa vào nhan đề Chữ người
tử tù, bạn thử suy đoán xem tác phẩm viết về câu chuyện gì?
Gợi ý:
- Tác phẩm Chữ người tử tù kể về việc cho chữ đầy éo le giữa hai con người đối lập nhau (quản ngục – tù nhân) tại nơi ngục thù tăm tối. Đó là câu chuyện về một tử tù mang trọng tội, nhưng lại dành những ngày cuối cùng của đời mình để gửi gắm tâm hồn qua những nét chữ tài hoa.
Đọc văn bản
1. Tóm tắt nội dung cuộc trò
chuyện giữa nhân vật quản ngục và thầy thơ lại
Trả lời:
- Câu chuyện bắt đầu bằng tin dữ về phiến trát sắp đến: Sáu tù nhân chờ án chém, trong đó có Huấn Cao - người được khen tài viết chữ rất nhanh và đẹp. Quản ngục, người vốn ngưỡng mộ khí phách và tài năng của Huấn Cao đã lệnh cho thầy thơ quét dọn lại buồng giam trong cùng. Ông muốn dành cho người tử tù ấy một sự biệt đãi, một sự trân trọng âm thầm đầy tiếc nuối giữa chốn lao tù đầy rẫy sự tàn nhẫn.
2. Chú ý
các chi tiết cho biết ngoại hình, suy nghĩ, lời nói, sở thích, môi trường sống
của quản ngục và những câu văn khái quát được tính cách của nhân vật này.
Trả lời:
- Quản ngục không phải là một con người tàn nhẫn, lừa lọc dù trong hoàn cảnh đề lao ấy vốn đầy rẫy những điều đó. Ở ông, sự dịu dàng và lòng biết trọng người tài như một thanh âm trong trẻo vang lên giữa một bản đàn hỗn loạn. Với vẻ ngoài đầu điểm hoa râm, râu đã ngả màu, nét mặt bình lặng như ao xuân, ông mang trong mình niềm đam mê sưu tầm chữ, một tâm hồn nghệ sĩ lẩn khuất sau lớp áo quyền lực.
3. Theo
bạn, viên quản ngục sẽ đối xử với Huấn Cao như thế nào? Chi tiết nào ở phần 1
có thể khiến bạn suy đoán như vậy?
Trả lời:
- Thay vì xiềng xích nghiêm ngặt theo lẽ thường, quản ngục lại dành cho Huấn Cao sự kính trọng đặc biệt. Từ việc dọn dẹp buồng giam đến thái độ dò ý thầy thơ lại để tránh bị phát giác. Điều đó thể hiện rằng: Ông không chỉ là một cai ngục, mà là một kẻ khát khao cái đẹp và tôn trọng người tài.
4. Hình
dung hoàn cảnh của cuộc gặp gỡ giữa quản ngục và Huấn Cao
Trả lời:
- Huấn Cao và Viên quản ngục gặp nhau trong ngục tù. Đó là cuộc gặp gỡ đặc biệt, éo le, nơi một huấn cao lạnh lùng, hiện ngang đối diện với một viên quản ngục hiền lành, kín đáo. Một người người yêu cái đẹp, cùng với một tử tù – người sáng tạo ra cái đẹp.
5. Huấn
Cao đã tiếp nhận sự "biệt đãi" của quản ngục như thế nào?
Trả lời:
- Trong ngục tù tăm tối, Huấn Cao đón nhận sự "biệt đãi" của quản ngục với thái độ thản nhiên, coi đó là lẽ thường tình vẫn làm trong những ngày tháng tự do lúc chưa bị giam cầm. Sự biệt đãi ấy xuất phát từ lòng say mê nghệ thuật và coi trọng hiền tài mà bất chấp nguy hiểm. Dẫu vậy, khi quản ngục ngỏ ý muốn chu cấp thêm, Huấn Cao khẳng khái trả lời, mong muốn quản ngục không nên lui tới chốn này nữa.
6. Dự đoán
xem Huấn Cao có bằng lòng cho chữ viên quản ngục không?
Trả lời:
- Xét trên khía cạnh xã hội, vị thế của họ hoàn toàn đối lập: Một người là đại diện cho trật tự đương thời, một người là kẻ cầm đầu nổi loạn. Vì vậy, chắn chắn Huấn Cao sẽ không bằng lòng cho chữ viên quản ngục vì coi quản ngục là kẻ tham lam, độc ác bao tên tham quan khác trong xã hội đương thời.
- Thế nhưng, vì cảm động trước tấm lòng "biệt nhỡn liên tài", một tấm lòng cao đẹp hiếm có giữa chốn tội ác, Huấn Cao đã đồng ý cho chữ viên quản ngục. Đồng thời nhận ra, quản ngục thực sự là người biết trân trọng cái đẹp.
7. Lưu
ý các chi tiết được tác giả sử dụng để dựng cảnh cho chữ.
Trả lời:
- Cảnh cho chữ trở thành một hiện tượng kỳ lạ xưa nay chưa từng có nhờ sự sắp đặt đầy dụng ý: Không gian ngục tù tăm tối, chật hẹp, ẩm ướt đối lập hoàn toàn với sự thanh cao của nghệ thuật thư pháp. Thời gian là một buổi đêm khuya, trước ngày Huấn Cao bị đưa ra pháp trường và cử chỉ, hành động của hai nhân vật bị đảo ngược hoàn toàn giữa vị thế người ban phát và người thụ hưởng cái đẹp.
8. Nhân vật Huấn Cao
khuyên quản ngục điều gì? Quản ngục có thái độ như thế nào trước lời khuyên đó?
Trả lời:
- Huấn Cao khuyên quản ngục nên thay chỗ ở, tìm về quê, thoát khỏi cái nghề nhơ bẩn này rồi hãy nghĩ đến chuyện chơi chữ. Trước lời dạy ấy, quản ngục đã vái người tù một vái, nghẹn ngào trong nước mắt. Vị thế của hai người đã có sự đảo ngược, người tử tù trở thành người thầy, người quản ngục trở thành kẻ học trò thấu hiểu cái tâm, cái thiện. Đây là khoảnh khắc cái đẹp chiến thắng trước quyền uy, tôn vinh nhân cách cao cả của con người.
9. Nội dung câu
chuyện được kể có giống với suy đoán của bạn lúc mới đọc nhan đề tác phẩm hay
không?
Gợi ý:
- Nội dung câu chuyện vượt xa với suy đoán ban đầu của em, chuyện không chỉ kể về việc cho chữ mà còn khẳng định về sự chiến thắng của nhân cách cao đẹp trước bóng tối ngục tù.
Trả lời câu hỏi
Trả lời câu hỏi 1 (trang 27)
Soạn bài Chữ người tử tù – Ngữ văn 10 Kết nối tri thức: Hãy xác định tình huống
truyện trong Chữ người tử tù.
Trả lời:
– Tình huống truyện trong Chữ người tử tù xoay
quanh cuộc gặp gỡ kì lạ – Cuộc gặp gỡ đầy éo le giữa Huấn Cao – một người tài
hoa, khí phách, đấu tranh để lật đổ xã hội hiện hành và viên quan ngục – một
người yêu cái đẹp nhưng lại đại diện cho cái xã hội mà người kia muốn lật
đổ. Hai nhân vật Huấn Cao và quản ngục, trên bình diện xã hội, hoàn toàn
đối lập với nhau nhưng lại gặp gỡ một điểm chung là yêu cái đẹp.
– Tác giả đã đặt những nhân vật này trong một
tình thế đối địch. Chính tình huống độc đáo này đã làm nổi bật vẻ đẹp của hình
tượng Huấn Cao, làm sáng tỏ tấm lòng biệt nhôm liên tài” của viên quản ngục,
đồng thời cũng thể hiện sâu sắc chủ đề của tác phẩm.
Trả
lời câu hỏi 2 (trang 27) Soạn bài Chữ người tử tù – Ngữ văn 10 Kết nối tri
thức: Lời kể
về nhân vật quản ngục (trong phần 1) là của ai? Lời kể ấy tác động đến cách
nhìn của bạn về nhân vật này như thế nào?
Trả lời:
– Lời kể về nhân vật quản ngục trong phần 1 là
lời kể của chính tác giả. Việc sử dụng ngôi kể thứ ba giúp cho cách kể linh
hoạt, tự do hơn. Qua lời kể này, người đọc có thể hình dung một cách khái quát,
có những cảm nhận riêng về nhân vật quản ngục trong truyện. Đây là một kẻ đại
diện cho xã hội cầm quyền, nhưng lại có ính cách dịu dàng, tâm điền tốt, thẳng
thắn, biết quý trọng người ngay thẳng. Biết yêu và thưởng thức cái đẹp, là một
“thanh âm trong trẻo chen vào giữa một bản đàn mà nhạc luật đều hỗn loạn xô
bồ”.
Trả
lời câu hỏi 3 (trang 27) Soạn bài Chữ người tử tù – Ngữ văn 10 Kết nối tri
thức: Sự kiện
nào đã tạo bước chuyển trong thái độ của Huấn Cao với quản ngục? Sau sự kiện
ấy, mối quan hệ của họ đã thay đổi như thế nào?
Trả lời:
– Khi ông nghe thầy thơ lại kể về nỗi lòng của
viên quản ngục, Huấn Cao vui lòng cho chữ vì cảm mến tấm lòng biệt nhỡn liên
tài, biết trân trọng cái đẹp. Lúc này, mối quan hệ giữa họ không còn là mối
quan hệ giữa quản ngục – tử tù mà đã chuyển thành một quan hệ tri âm, tri
kỉ.
⇒ Đây chính là sự kiện tạo bước chuyển trong thái
độ của Huấn Cao với quản ngục.
Trả
lời câu hỏi 4 (trang 27) Soạn bài Chữ người tử tù – Ngữ văn 10 Kết nối tri
thức: Nhân
vật Huấn Cao được tác giả khắc hoạ qua những chi tiết tiêu biểu nào? Hãy dựa
vào các chi tiết đó để khái quát đặc điểm tính cách Huấn Cao.
Trả lời:
– Những chi tiết tiêu biểu cho thấy tính cách
nhân vật Huấn Cao
+ Tài hoa nghệ sĩ: là người có tài viết chữ đẹp
+ Khí phách hiên ngang: dám khởi nghĩa chống lại
triều đình. Trước cửa ngục tù, Huấn Cao không những không run sợ, lo lắng, sợ
hãi mà ngược lại, tỏ rõ khí phách của mình qua hành động “dỗ gông”. Trong ngục
tù, Huấn Cao không những không sợ, không quy phục viên quan coi ngục mà còn ung
dung nhận phần rượu thịt mà viên quan coi ngục mang cho, thậm chí, còn tỏ rõ
thái độ của mình đối với viên quan coi ngục.
+ Nhân cách trong sáng, cao cả: không bao giờ vì
vàng bạc hay quyền lực mà cho chữ. Cảm kích trước tấm lòng biệt nhỡn liên tài
của viên quan coi ngục và quyết định cho ý chữ ở ngay chốn ngục tù.
– Đặc điểm tính cách: Huấn Cao là một con
người tài hoa, có cái tâm trong sáng và khí phách hiên ngang, bất khuất.
Trả
lời câu hỏi 5 (trang 27) Soạn bài Chữ người tử tù – Ngữ văn 10 Kết nối tri thức: Chỉ ra các yếu tố khiến cảnh
cho chữ trở thành một cảnh tượng “xưa nay chưa từng có". Hãy phân tích ý
nghĩa của cảnh tượng kì lạ đó.
Trả lời:
* Cảnh cho chữ – cảnh tượng xưa nay chưa từng
có:
– Về không gian: người xưa thường cho chữ ở thư
phòng, nơi sạch sẽ, trang nghiêm. Huấn Cao cho chữ viên quản ngục trong nơi
ngục tù ẩm mốc, bẩn thỉu, đầy những phân chuột phân gián.
– Thời gian:
+ Đêm khuya – Ngày cuối cùng trước khi Huấn Cao
bị tử hình.
+ Sự đối lập về hoàn cảnh giữa 2 con người:
⇒ Cảnh cho chữ làm
nổi bật chủ đề của tác phẩm. Tuy đối lập về hoàn cảnh nhưng họ lại là những con
người đồng điệu về tính cách. Đó là sự chiến thắng của ánh sáng đối với bóng
tối, của cái đẹp đối với cái xấu xa, nhơ bẩn, của cái thiện đối với cái ác.
Trả
lời câu hỏi 6 (trang 27) Soạn bài Chữ người tử tù – Ngữ văn 10 Kết nối tri
thức: Theo bạn, tác giả đã gửi
gắm những thông điệp gì qua câu chuyện xin chữ và cho chữ?
Trả lời:
– Qua câu chuyện xin chữ và cho chữ, tác giả muốn gửi gắm thông điệp:
+ Cái đẹp có thể sinh ra, tỏa sáng giữa chốn hôi hám, nhơ bẩn nhưng cái đẹp
không thể chung sống cùng cái xấu, cái ác.
+ Con người xứng đáng được thưởng thức cái đẹp chỉ khi giữ được thiên lương.
+ Cái đẹp có thể cảm hóa được con người, chiến thắng được cái ác.
Trả
lời câu hỏi 7 (trang 27) Soạn bài Chữ người tử tù – Ngữ văn 10 Kết nối tri
thức: Nêu và nhận xét về một
điểm chung mà bạn nhận thấy giữa hai nhân vật Tử Văn (Chuyện chức Phán sự đền
Tản Viên, Nguyễn Dữ) và Huấn Cao (Chữ người tử tù, Nguyễn Tuân)
Trả lời:
– Tử Văn và Huấn Cao đều là những con người mang trong mình một thái độ
“ngông”. “Ngông” ở đây không phải “ngông ngênh” mà là thái độ hiên ngang, bất
khuất, đầy bản lĩnh, không bao giờ đầu hàng trước cái xấu, cái ác, luôn đấu
tranh bảo vệ chính nghĩa.
+ Tử Văn dám châm lửa đốt đền của tên tướng giặc trừ hại cho dân, dũng cảm
đương đầu với cái ác để bảo vệ lẽ phải.
+ Huấn Cao vì thấy dân chúng lầm than mà khởi nghĩa chống lại triều đình. Họ
không vì quyền uy, tiền bạc mà bị mua chuộc, đánh mất đi chính mình.
Kết nối đọc – viết
Đề bài: Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ)
phân tích một yếu tố nghệ thuật đặc sắc trong truyện ngắn Chữ người tử tù.
Bài tham khảo
* Phân tích nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ đặc sắc:
Vẻ đẹp ngôn ngữ trong Chữ
người tử tù thể hiện trước hết ở việc miêu tả khung cảnh nhà ngục với lớp từ
Hán Việt cổ kính nghiêm trang. Tác giả có dụng ý rõ rệt khi dựng lại một khung
cảnh xưa cũ và đã đưa chúng ta trở lại quá khứ cách đây hàng trăm năm. Mở đầu
là dòng chữ: phiến trát của Sơn Hưng Tuyên đốc bộ đường.
Tả cảnh vật thì có vọng
canh, chiếc hèo hoa, giá gươm, án thư, con song, giấy bản, ty Niết, tàn đèn,
chiếc gông, chậu mực, bức châm,… Tả người thì có thầy bát, thằng thập, thủ
xướng, ngục tốt… Tả việc thì có cho chữ, thay bút con, đề xong khoản lạc, lĩnh ý,
bái lĩnh,…
Nhà văn đã mượn chữ nghĩa
xưa mà khơi dậy cái không khí cổ kính trong khung cảnh của một quá khứ xa xôi.
Chỉ cần mấy dòng, tác giả đã lột tả được thần thái, tính hồn của một thời đã
qua, “phục chế” chính xác và sinh động ngôn ngữ, cử chỉ của những con người chỉ
còn thấp thoáng trong màn sương mờ ảo của dĩ vãng. Thiếu sự “phục chế” này,
chắc chắn tác phẩm Chữ người tử tù mất hẳn sự hấp dẫn đối với người đọc.
* Phân
tích nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật:
Trong Chữ người tử tù, nhà
văn Nguyễn Tuân đã rất thành công khi xây dựng hình tượng 2 nhân vật chính vừa
đối lập lại vừa tương đồng: Huấn Cao – một kẻ tử tù, là đại diện cho tầng lớp
bị trị và viên quản ngục đại diện cho tầng lớp cai trị. Sự đối lập giữa 2 nhân
vật này còn được thể hiện ở mối quan hệ giữa người sáng tạo cái đẹp với người
khát vọng cái đẹp, là người viết chữ đẹp và người muốn xin chữ.
Tuy nhiên, ở hai nhân vật
đều là những người biết quý trọng cái đẹp, khác với một số tác phẩm khác như
tác phẩm “Chí Phèo” xây dựng hai nhân vật hoàn toàn đối lập như Chí Phèo với Bá
Kiến. Đối với hình tượng Huấn Cao, Nguyễn Tuân đã sử dụng bút pháp lãng mạn, lí
tưởng hóa, dựa vào nguyên mẫu là Chu thần Cao Bá Quát để khắc họa nên một nhân
vật có vẻ đẹp toàn diện: vẻ đẹp của tài năng – tâm hồn – khí phách.
Qua cách xây dựng đó, tác
giả đã làm nổi bật một người có nhân cách đẹp dù người đó bị quy tội phản
nghịch triều đình. Vẻ đẹp của Huấn Cao hiện lên lồng lộng giữa chốn ngục tù tăm
tối. Hình tượng đó như ngầm khẳng định sự lấn át của cái đẹp, ánh sáng và cái
thiện trước cái xấu, bóng tối và tội ác.
---------------------------------------
Trên đây là phần hướng dẫn Soạn bài Chữ người tử tù Ngữ văn 10 giúp bạn hiểu rõ hơn về giá trị nội dung và nghệ thuật của bài học. Hy vọng rằng những kiến thức này sẽ là nguồn tài liệu hữu ích đồng hành cùng bạn trong quá trình ôn tập và nâng cao kết quả học tập môn Ngữ văn. Nếu bạn cần tham khảo thêm các bài soạn chi tiết hoặc phân tích chuyên sâu cho các văn bản khác trong chương trình, hãy khám phá ngay kho tài liệu dưới đây nhé."