1. Đặc điểm khí hậu Tây Nguyên
- Chịu ảnh hưởng của khí hậu cận xích đạo; nhiệt độ trung bình năm khoảng 20oC điều hoà quanh năm biên độ nhiệt ngày và đêm chênh lệch cao trên 5,5oC.
- Khí hậu Tây Nguyên có hai mùa rõ rệt mùa khô và mùa mưa. Mùa khô nóng hạn, thiếu nước trầm trọng, mùa mưa nóng ẩm, tập trung 85-90% lượng mưa của cả năm.
+ Vào mùa khô (tháng 11 đến tháng 4), nhiệt độ đặc trưng của khí hậu Tây Nguyên có thể xuống thấp hơn, đặc biệt là vào ban đêm.
+ Tháng 3 và tháng 4 là giai đoạn nắng nóng cao điểm trong năm.
- Lượng mưa
+ Tây Nguyên có hai mùa rõ rệt: mùa mưa và mùa khô.
+ Mùa mưa kéo dài từ tháng 5 đến tháng 10, với lượng mưa dồi dào.
+ Cuối tháng 7 đến đầu tháng 8 là thời điểm có lượng mưa nhiều nhất, có thể kéo dài cả tuần.
+ Mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, lượng mưa thấp và ít xuất hiện.
+ Lượng mưa phân bố không đều giữa các tiểu vùng, với các đường đẳng trị mưa từ 1200mm đến 2800mm/năm.
- Độ ẩm
+ Đặc trưng của khí hậu Tây Nguyên là độ ẩm cao, đặc biệt là vào mùa mưa và những ngày có mưa.
+ Độ ẩm cao góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loại thực vật.
+ Vào mùa khô, độ ẩm giảm đáng kể, nhưng vẫn duy trì ở mức trung bình do có nhiều rừng và thảm thực vật.
- Gió
+ Tây Nguyên chịu ảnh hưởng của chế độ gió mùa.
+ Gió mùa Tây Nam thổi mạnh vào mùa mưa, mang theo hơi ẩm gây mưa lớn.
+ Vào mùa khô, gió Đông Bắc chiếm ưu thế, tạo nên thời tiết khô hanh.
2. Yếu tố tác động
- Vị trí địa lý:
+ Vĩ độ: Tây Nguyên nằm trong vùng nội chí tuyến, gần xích đạo, nên nhận được lượng bức xạ mặt trời lớn quanh năm, dẫn đến nhiệt độ trung bình cao.
+ Tiếp giáp biển Đông: Vị trí gần biển Đông giúp Tây Nguyên nhận được lượng ẩm lớn từ gió mùa Tây Nam, tạo nên mùa mưa kéo dài và lượng mưa dồi dào.
- Địa hình:
+ Cao nguyên xếp tầng: Địa hình cao nguyên với độ cao trung bình từ 500-1500m so với mực nước biển tạo ra sự phân hóa khí hậu theo độ cao. Đặc trưng của khí hậu Tây Nguyên mát mẻ quanh năm, trong khi vùng thấp có khí hậu nóng hơn.
+ Dãy Trường Sơn: Dãy Trường Sơn chắn gió mùa Đông Bắc, khiến Tây Nguyên có mùa khô kéo dài và lượng mưa thấp.
- Hệ thống gió mùa:
+ Gió mùa Tây Nam: Hoạt động mạnh từ tháng 5 đến tháng 10, mang theo lượng ẩm lớn từ biển Đông, gây mưa nhiều và kéo dài.
+ Gió mùa Đông Bắc: Hoạt động yếu từ tháng 11 đến tháng 4, mang theo không khí khô và lạnh từ lục địa, tạo nên mùa khô hanh.
- Rừng:
+ Rừng phòng hộ: Rừng có vai trò quan trọng trong việc điều hòa khí hậu, giảm nhiệt độ, tăng độ ẩm và hạn chế xói mòn đất. Tuy nhiên, diện tích rừng ở Tây Nguyên đang bị thu hẹp do nạn phá rừng, làm ảnh hưởng đến khí hậu khu vực.
3. Ảnh hưởng của khí hậu vùng Tây nguyên đến đời sống và kinh tế
- Ảnh hưởng đến nông nghiệp
+ Nông nghiệp Tây Nguyên phụ thuộc rất lớn vào khí hậu. Mùa mưa kéo dài từ tháng 5 đến tháng 10 cung cấp lượng nước dồi dào cho cây trồng, đặc biệt là các loại cây công nghiệp lâu năm như cà phê, hồ tiêu, cao su, chè và điều. Đây vốn là thế mạnh của vùng.
+ Tuy nhiên, vào mùa khô (tháng 11 – tháng 4 năm sau), hạn hán kéo dài, nhiều nơi thiếu nước tưới, làm giảm năng suất cây trồng và ảnh hưởng đến đất canh tác. Biến đổi khí hậu khiến thời tiết trở nên thất thường hơn, gây khó khăn cho người dân trong việc dự báo và thích ứng.
+ Dù vậy, khí hậu mát mẻ, độ cao lý tưởng cùng đất bazan màu mỡ vẫn giúp Tây Nguyên duy trì vị thế là vựa cây công nghiệp lớn nhất cả nước, đóng góp quan trọng vào kim ngạch xuất khẩu nông sản của Việt Nam.
- Ảnh hưởng đến du lịch
+ Khí hậu Tây Nguyên đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển du lịch. Mùa khô là thời điểm lý tưởng cho các hoạt động khám phá và nghỉ dưỡng vì thời tiết khô ráo, trời trong xanh và mát mẻ. Đây cũng là mùa của các lễ hội truyền thống, tiêu biểu như Lễ hội Cồng Chiêng Tây Nguyên, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước.
+ Ngược lại, mùa mưa tuy gây khó khăn cho di chuyển nhưng lại tạo nên vẻ đẹp hùng vĩ của các thác nước, rừng xanh và sông suối đầy ắp, phù hợp với du lịch sinh thái, chụp ảnh hoặc khám phá thiên nhiên hoang sơ. Nhờ đó, khí hậu đã góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, giúp Tây Nguyên trở thành điểm đến quanh năm, mỗi mùa mang một vẻ đẹp riêng biệt.
- Ảnh hưởng đến đời sống người dân
+ Trong đời sống hàng ngày, khí hậu vùng Tây Nguyên ảnh hưởng rõ rệt đến thói quen sinh hoạt, canh tác và văn hóa bản địa. Người dân nơi đây thường bố trí lịch sản xuất theo mùa: trồng và chăm sóc cây trong mùa mưa, thu hoạch và phơi sấy nông sản trong mùa khô.
+ Khí hậu mát mẻ giúp giảm áp lực về nhiệt độ nhưng mùa khô kéo dài có thể gây thiếu nước sinh hoạt, ảnh hưởng đến sức khỏe và sinh hoạt cộng đồng. Ngoài ra, sự thay đổi khí hậu còn tác động đến nguồn nước ngầm, rừng tự nhiên và tập quán du canh du cư của một số dân tộc thiểu số.